จูฬสัจจกสูตร — ทรงสนทนากับสัจจกนิครนถ์เรื่อง พระองค์สอนอะไร สาวกต้องปฏิบัติอย่างไร พระอรหันต์เป็นอย่างไร

พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๒

พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๔

มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์

. จูฬสัจจกสูตร


สารบัญ : ท่านพระอัสสชิตอบคำถามที่ว่าพระศาสดาสอนสาวกอย่างไรเป็นส่วนใหญ่ / พระศาสดาตอบคำถามที่ว่าสอนสาวกอย่างไรเป็นส่วนใหญ่ / อุปมาของพระศาสดาถามสัจจกนิครนถ์ / ทรงตรัสถามถึงความเที่ยงหรือไม่เที่ยง / ทำอย่างไรจึงได้ชื่อว่าปฏิบัติตามคำสอน / อย่างไรจึงเรียกว่าพระอรหันต์ / คุณอันยอดเยี่ยมของผู้พ้นวิเศษ


(เรื่องสัจจกนิครนถ์สนทนากับพระอัสสชิเถระ)

[๓๙๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตเมืองเวสาลี

ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถ์ ผู้เป็นนิคันถบุตร อาศัยอยู่ในเมืองเวสาลี เป็นนักโต้ตอบ พูดยกตนว่าเป็นนักปราชญ์ ชนเป็นอันมากยอมยกว่าเป็นผู้มีความรู้ดี เขากล่าววาจาในที่ประชุมชนในเมืองเวสาลีอย่างนี้ว่า “เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ แม้ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ปรารภโต้ตอบวาทะกับเรา จะไม่พึงประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ แม้แต่คนเดียวเลย หากเราปรารภโต้ตอบวาทะกะเสา ที่ไม่มีเจตนา แม้เสานั้นปรารภโต้ตอบวาทะกับเรา ก็ต้องประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว จะป่วยกล่าวไปไยถึงมนุษย์เล่า”

{ท่านพระอัสสชิ ตอบคำถามที่ว่า พระศาสดาแนะนำสาวกอย่างไร และสอนอย่างไรเป็นส่วนใหญ่}

[๓๙๓] ครั้งนั้น ในเวลาเช้า ท่านพระอัสสชินุ่งสบงแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตในเมืองเวสาลี สัจจกนิครนถ์ผู้เป็นนิคันถบุตร เดินเที่ยวยืดแข้งขาอยู่ในเมืองเวสาลี ได้เห็นท่านพระอัสสชิเดินอยู่แต่ที่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปหาท่านพระอัสสชิ ได้ปราศรัยกับท่าน ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระอัสสชิดังนี้ว่า “ดูกร ท่านอัสสชิผู้เจริญ ก็พระสมณโคดม แนะนำพวกสาวกอย่างไร และคำสั่งสอนของพระสมณโคดม มีส่วนอย่างไร ที่เป็นไปมากในพวกสาวก”

ท่านพระอัสสชิบอกว่า “ดูกร อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาค ทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค มีส่วนอย่างนี้ ที่เป็นไปมากในสาวกทั้งหลายว่า

ดูกร ภิกษุทั้งหลาย

รูป ไม่เที่ยง เวทนา ไม่เที่ยง สัญญา ไม่เที่ยง สังขารทั้งหลาย ไม่เที่ยง วิญญาณ ไม่เที่ยง

รูป ไม่ใช่ตน เวทนา ไม่ใช่ตน สัญญา ไม่ใช่ตน สังขารทั้งหลาย ไม่ใช่ตน วิญญาณ ไม่ใช่ตน

สังขารทั้งหลายทั้งปวง ไม่ใช่ตน

ธรรมทั้งหลายทั้งปวง ไม่ใช่ตน

ดูกร อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค มีส่วนอย่างนี้ที่เป็นไปมากในสาวกทั้งหลาย”

สัจจกนิครนถ์กล่าวว่า “ดูกร ท่านอัสสชิผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังว่า พระสมณโคดมมีวาทะอย่างนี้ เป็นอันว่า ข้าพเจ้าได้ฟังไม่ดีแล้ว ถ้ากระไร บางที ข้าพเจ้าจะพบกับพระสมณโคดมผู้เจริญนั้น จะได้สนทนากันบ้าง ถ้ากระไร ข้าพเจ้าจะพึงช่วยปลดเปลื้องพระสมณโคดมเสียจากความเห็นที่เลวทรามนั้นได้”

(สัจจกนิครนถ์เข้าไปหาเจ้าลิจฉวี)

[๓๙๔] สมัยนั้นแล เจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ องค์ ประชุมกันอยู่ในอาคารเป็นที่ประชุมด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้น สัจจกนิครนถ์เข้าไปหาพวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกะเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นดังนี้ว่า “ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน วันนี้ ข้าพเจ้าจักสนทนากับพระสมณโคดม ถ้าพระสมณโคดมจักตั้งอยู่ตามคำที่ภิกษุชื่ออัสสชิ ซึ่งเป็นสาวกรูปหนึ่งที่มีชื่อเสียงยืนยันแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักฉุด กระชาก ลากถ้อยคำพระสมณโคดมมาด้วยคำข้าพเจ้า ให้เป็นเหมือนบุรุษที่มีกำลังจับแกะอันมีขนยาวที่ขน แล้วลากมาลากไป ฉะนั้น หรือให้เป็นเหมือนคนที่ทำการงานในโรงสุรา ซึ่งมีกำลัง วางเสื่อลำแพนสำหรับรองแป้งสุราผืนใหญ่ในห้วงน้ำลึก แล้วจับที่มุมชักลากฟัดฟาดไปมา ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักสลัดฟัดฟาดถ้อยคำพระสมณโคดมเสีย ให้เป็นเหมือนบุรุษที่มีกำลัง ซึ่งเป็นนักเลงสุราจับถ้วยที่หู แล้วสลัดไปมา ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเล่นงานพระสมณโคดมเหมือนอย่างที่คนเขาเล่นกีฬาชื่อสาณโธวิก (ซักป่าน) ให้เป็นเหมือนช้างที่มีวัยล่วงหกสิบปี จึงจะถอยกำลัง ลงสู่สระโบกขรณีมีลำน้ำลึก แล้วเล่นกีฬาชนิดที่ชื่อว่าสาณโธวิก (ซักป่าน) ฉะนั้น

ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน วันนี้ข้าพเจ้าจักสนทนากับพระสมณโคดม”

ในบรรดาเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกกล่าวว่า “เหตุอะไร พระสมณโคดมจักยกถ้อยคำของท่านสัจจกะได้ ที่แท้ท่านสัจจกะกลับยกถ้อยคำของพระสมณโคดมเสีย บางพวกกล่าวว่า ท่านสัจจกะเป็นอะไรจึงจักยกถ้อยคำของพระผู้มีพระภาคได้ ที่แท้พระผู้มีพระภาคกลับจักยกถ้อยคำของท่านสัจจกะเสีย”

ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถ์ มีเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ ห้อมล้อมแล้ว เข้าไปยังกูฏาคารศาลาป่ามหาวัน

[๓๙๕] สมัยนั้น ภิกษุมากรูปด้วยกัน จงกรมอยู่ ณ ที่แจ้ง ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถ์เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นแล้ว ถามว่า “ท่านผู้เจริญ เดี๋ยวนี้ พระสมณโคดมนั้นอยู่ที่ไหน พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะพบพระสมณโคดมนั้น”

ภิกษุทั้งหลายนั้นบอกว่า “ดูกร อัคคิเวสสนะ พระผู้มีภาคพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวัน ประทับพักกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง”

ลำดับนั้นสัจจกนิครนถ์พร้อมด้วยพวกเจ้าลิจฉวีมีจำนวนมาก เข้าไปสู่ป่ามหาวันจนถึงที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายนั้น บางพวกถวายอภิวาท บางพวกทูลปราศรัย บางพวกประนมมือ บางพวกประกาศชื่อและโคตรของตน ในสำนักพระผู้มีพระภาค บางพวกก็นิ่งอยู่ ครั้นแล้วต่างก็นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง

(สัจจกนิครนถ์ทูลถามปัญหา)

[๓๙๖] สัจจกนิครนถ์พอนั่งแล้ว ได้ทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าพเจ้าขอถามพระโคดมสักหน่อยหนึ่ง ถ้าพระโคดมจะทำโอกาสเพื่อแก้ปัญหาแก่ข้าพเจ้า”

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านประสงค์จะถามปัญหาใด ก็ถามเถิด”

{พระศาสดาแนะนำสาวกอย่างไร และสั่งสอนอย่างไรเป็นส่วนมาก}

สัจจกนิครนถ์ “พระโคดมแนะนำพวกสาวกอย่างไร และคำสั่งสอนของพระโคดมมีส่วนอย่างไรที่เป็นไปมากในพวกสาวก”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเรามีส่วนอย่างนี้ ที่เป็นไปมากในสาวกทั้งหลาย ว่า

รูป ไม่เที่ยง เวทนา ไม่เที่ยง สัญญา ไม่เที่ยง สังขารทั้งหลาย ไม่เที่ยง วิญญาณ ไม่เที่ยง

รูป ไม่ใช่ตน เวทนา ไม่ใช่ตน สัญญา ไม่ใช่ตน สังขารทั้งหลาย ไม่ใช่ตน วิญญาณ ไม่ใช่ตน

สังขารทั้งหลายทั้งปวง ไม่ใช่ตน

ธรรมทั้งหลายทั้งปวง ไม่ใช่ตน ดังนี้

ดูกร อัคคิเวสสนะ เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเรามีส่วนอย่างนี้ ที่เป็นไปมากในสาวกทั้งหลาย”

สัจจกนิครนถ์ “ท่านพระโคดม ขออุปมาจงแจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้า”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ อุปมานั้นจงแจ่มแจ้งแก่ท่านเถิด”

สัจจกนิครนถ์ “ท่านพระโคดม เหมือนพืชพันธุ์ไม้เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ที่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ พืชพันธุ์เหล่านั้นทั้งหมด ต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่ในแผ่นดิน จึงถึงความเจริญงอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือเหมือนการงานอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ต้องทำด้วยกำลัง อันบุคคลทำอยู่ การงานเหล่านั้นทั้งหมด บุคคลต้องอาศัยแผ่นดิน ต้องตั้งอยู่บนแผ่นดิน จึงทำกันได้ ฉันใด ปุริสบุคคลนี้ มีรูปเป็นตน มีเวทนาเป็นตน มีสัญญาเป็นตน มีสังขารเป็นตน มีวิญญาณเป็นตน ต้องตั้งอยู่ในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จึงได้ประสบผลบุญ ผลบาป ฉันนั้น”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ข้อนั้นท่านกล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นตนของเรา เวทนาเป็นตนของเรา สัญญาเป็นตนของเรา สังขารทั้งหลายเป็นตนของเรา วิญญาณเป็นตนของเรา ดังนี้ มิใช่หรือ”

สัจจกนิครนถ์ “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนั้น ประชุมชนเป็นอันมากก็กล่าวอย่างนั้น”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ประชุมชนเป็นอันมากนั้นจักทำอะไรแก่ท่าน

ดูกร อัคคิเวสสนะ เชิญท่านยืนยันถ้อยคำของท่านเถิด”

สัจจกนิครนถ์ “ท่านพระโคดม เป็นความจริง ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนี้ รูปเป็นตนของเรา เวทนาเป็นตนของเรา สัญญาเป็นตนของเรา สังขารทั้งหลายเป็นตนของเรา วิญญาณเป็นตนของเรา ดังนี้”

(ทรงซักถามอัคคิเวสสนะด้วยอุปมา)

[๓๙๗] พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ถ้าอย่างนั้น เราจักสอบถามท่านในข้อนี้แหละ ท่านเห็นควรอย่างไร ท่านพึงแก้ไขอย่างนั้น

ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อำนาจของพระราชามหากษัตริย์ ผู้ได้มุรธาภิเษกแล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศล หรือพระเจ้ามคธอชาตศัตรูเวเทหิบุตร อาจฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบราชบาตรคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ พึงให้เป็นไปได้ในพระราชอาณาเขตของพระองค์มิใช่หรือ”

สัจจกนิครนถ์ “ท่านพระโคดม อำนาจของพระราชามหากษัตริย์ ผู้ได้มุรธาภิเษกแล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศล หรือพระเจ้ามคธอชาตศัตรูเวเทหิบุตร อาจฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบราชบาตรคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ พึงให้เป็นไปได้ในพระราชอาณาเขตของพระองค์ แม้แต่อำนาจของหมู่คณะเหล่านี้ คือ วัชชี มัลละ อาจฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบราชบาตรคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ยังเป็นไปได้ในแว่นแคว้นของตนๆ เหตุไรเล่า อำนาจเช่นนั้นของพระราชามหากษัตริย์ ผู้ได้มุรธาภิเษกแล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศล หรือพระเจ้ามคธอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จะให้เป็นไปไม่ได้ อำนาจเช่นนั้นของพระราชามหากษัตริย์ ผู้ได้มุรธาภิเษกแล้วนั้นต้องให้เป็นไปได้ด้วย ควรจะเป็นไปได้ด้วย”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ข้อที่ท่านกล่าวว่า รูปเป็นตนของเรา อำนาจของท่านเป็นไปในรูปนั้น ว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย ดังนี้หรือ”

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ก็นิ่งเสีย ถึง ๒ ครั้ง

ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสกะสัจจกนิครนถ์ว่า “ดูกร อัคคิเวสสนะ กาลบัดนี้ ท่านจงแก้ ไม่ใช่กาลที่ท่านควรนิ่ง

ดูกร อัคคิเวสสนะ ผู้ใดอันตถาคตถามปัญหาที่ชอบแก่เหตุแล้วถึง ครั้ง มิได้แก้ ศีรษะของผู้นั้นจะแตกเป็น เสี่ยงในที่เช่นนั้น”

สมัยนั้น ท้าววชิรปาณีสักกเทวราช ถือกระบองเพชรลุกเป็นไฟรุ่งเรืองลอยอยู่ในเวหา ณ เบื้องบนศีรษะสัจจกนิครนถ์ ประกาศว่า “ถ้าสัจจกนิครนถ์นี้ อันพระผู้มีพระภาคตรัสถามปัญหาที่ชอบแก่เหตุแล้วถึง ๓ ครั้ง มิได้แก้ปัญหา เราจักผ่าศีรษะสัจจกนิครนถ์นั้น ๗ เสี่ยงในที่นี้แหละ”

ท้าววชิรปาณีนั้น พระผู้มีพระภาคกับสัจจกนิครนถ์เท่านั้น เห็นอยู่

ในทันใดนั้น สัจจกนิครนถ์ ตกใจกลัวจนขนชัน แสวงหาพระผู้มีพระภาคเป็นที่ต้านทาน ป้องกัน เป็นที่พึ่ง ได้ทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ ขอจงทรงถามเถิด ข้าพเจ้าจักแก้ ณ บัดนี้”

[๓๙๘] พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นตนของเรา ดังนี้  อำนาจของท่านเป็นไปในรูปนั้น ว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย ดังนี้หรือ”

สัจจกนิครนถ์ “ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจงทำไว้ในใจเถิด ครั้นทำไว้ในใจแล้ว จึงกล่าวแก้ เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ต่อกัน

ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า เวทนาเป็นตนของเรา สัญญาเป็นตนของเรา สังขารทั้งหลายเป็นตนของเรา วิญญาณเป็นตนของเรา ดังนี้  อำนาจของท่านเป็นไปในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย และในวิญญาณ ว่า เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย และวิญญาณของเรา จงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย ดังนี้หรือ”

สัจจกนิครนถ์ “ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจงทำในใจเถิด ครั้นทำไว้ในใจแล้ว จึงกล่าวแก้ เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ต่อกัน

ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย และวิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

สัจจกนิครนถ์ “ไม่เที่ยง พระโคดมผู้เจริญ”

พระผู้มีพระภาค “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

สัจจกนิครนถ์ “สิ่งนั้นเป็นทุกข์ พระโคดมผู้เจริญ”

พระผู้มีพระภาค ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตนของเรา”

สัจจกนิครนถ์ “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระโคดมผู้เจริญ”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ผู้ใดติดทุกข์ เข้าถึงทุกข์อยู่แล้ว กล้ำกลืนทุกข์แล้ว ยังตามเห็นทุกข์ว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตนของเรา ดังนี้ ผู้นั้นกำหนดรู้ทุกข์ได้เอง หรือจะทำทุกข์ให้สิ้นไปได้แล้วจึงอยู่ มีบ้างหรือ”

สัจจกนิครนถ์ “จะพึงมีได้เพราะเหตุไร ข้อนี้มีไม่ได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นอย่างนี้ ท่านติดทุกข์ เข้าถึงทุกข์อยู่แล้ว กล้ำกลืนทุกข์แล้ว ยังตามเห็นทุกข์ว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตนของเรา ดังนี้ มิใช่หรือ”

สัจจกนิครนถ์ “ไฉนจะไม่ถูก พระเจ้าข้า ข้อนี้ต้องเป็นอย่างนั้น พระโคดมผู้เจริญ”

[๓๙๙] พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษมีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้อยู่ ถือเอาผึ่งที่คมเข้าไปสู่ป่า เขาเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่านั้น มีต้นตรง ยังกำลังรุ่น ไม่คด เขาจึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคนต้น แล้วตัดยอด ริดใบออก เขาไม่พบแม้แต่กระพี้ แล้วจะพบแก่นได้แต่ที่ไหน แม้ฉันใด

ดูกร อัคคิเวสสนะ ท่านอันเราซักไซ้ไล่เลียง สอบสวน ในถ้อยคำของตนเอง ก็เปล่า ว่าง แพ้ไปเอง

ท่านได้กล่าววาจานี้ในที่ประชุมชนในเมืองเวสาลีว่า เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ แม้ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ปรารภโต้ตอบวาทะกับเราจะไม่พึงประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ แม้แต่คนเดียวเลย หากเราปรารภโต้ตอบวาทะกะเสาที่ไม่มีเจตนา แม้เสานั้นปรารภโต้ตอบวาทะกับเรา ก็ต้องประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว จะป่วยกล่าวไปไยถึงมนุษย์เล่า ดังนี้

ดูกร อัคคิเวสสนะ หยาดเหงื่อของท่านบางหยาด หยดจากหน้าผากลงยังผ้าห่มแล้วตกที่พื้น ส่วนเหงื่อในกายของเราในเดี๋ยวนี้ ไม่มีเลย”

ดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงเปิดพระกาย มีพระฉวีดังทองในบริษัทนั้น

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์นั่งนิ่ง อึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ

[๔๐๐] ในลำดับนั้น เจ้าลิจฉวีผู้มีนามว่าทุมมุขะ ทราบว่า สัจจกนิครนถ์นิ่ง อึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ จึงทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค อุปมาย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์”

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกร ทุมมุขะ อุปมานั้นจงแจ่มแจ้งแก่ท่านเถิด”

เจ้าลิจฉวีนั้นทูลถามว่า “เปรียบเหมือนในที่ใกล้บ้านหรือนิคม มีสระโบกขรณีอยู่สระหนึ่ง ในสระนั้นมีปูอยู่ตัวหนึ่ง พวกเด็กชายหญิงเป็นอันมาก ออกจากบ้านหรือนิคมนั้นไปถึงสระโบกขรณีนั้นแล้ว ก็ลงจับปูขึ้นจากน้ำ วางไว้บนบก ปูนั้นจะส่ายก้ามไปข้างไหน เด็กเหล่านั้นก็คอยต่อยก้ามปูนั้น ด้วยไม้บ้าง ด้วยกระเบื้องบ้าง เมื่อปูนั้นก้ามหักหมดแล้ว ก็ไม่อาจลงสู่สระโบกขรณีนั้นเหมือนก่อนได้ ฉันใด ทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนาม เข้าใจผิด กวัดแกว่ง บางอย่างๆ ของสัจจกนิครนถ์ พระองค์หักเสียแล้ว แต่นี้ไป สัจจกนิครนถ์ก็ไม่อาจเข้ามาใกล้พระองค์ ด้วยความประสงค์จะโต้ตอบอีก ก็ฉันนั้นแหละ”

เมื่อเจ้าลิจฉวีทุมมุขะกล่าวอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ ก็พูดว่า “เจ้าทุมมุขะ ท่านหยุดเถิด ท่านพูดมากนัก ข้าพเจ้าไม่ได้พูดกับท่าน ข้าพเจ้าพูดกับพระโคดมต่างหาก”

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วก็ทูลว่า “ข้าแต่พระโคดม ข้อที่พูดนั้นเป็นของข้าพเจ้า และของพวกสมณพราหมณ์เหล่าอื่น ยกเสียเถิด เป็นแต่คำเพ้อ พูดเพ้อกันไป”

(เหตุที่พระสาวกเป็นผู้ทำตามคำสอนและเป็นพระอรหันต์)

[๔๐๑] สัจจกนิครนถ์ทูลถามว่า “ด้วยเหตุเท่าไร สาวกของพระโคดมจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน ทำถูกตามโอวาท ข้ามความสงสัยเสียได้ ปราศจากความแคลงใจอันเป็นเหตุให้กล่าวว่า ข้อนี้เป็นอย่างไร ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของศาสดาตน”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ สาวกของเราในธรรมวินัยนี้

ย่อมเห็นเบญจขันธ์ {ขันธ์ ๕} นั้นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริง อย่างนี้ว่า

รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันใดอันหนึ่ง

ทั้งที่ล่วงไปแล้ว ทั้งที่ยังไม่มาถึง ทั้งเกิดขึ้นเฉพาะในบัดนี้

ที่เป็นภายในก็ดี ที่เป็นภายนอกก็ดี

หยาบก็ดี ละเอียดก็ดี

เลวก็ดี ประณีตก็ดี

ในที่ไกลก็ดี ในที่ใกล้ก็ดี

ทั้งหมด ก็เป็นแต่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ

นั่นไม่ใช่ของเรา

เราไม่ได้เป็นนั่น

นั่นไม่ใช่ตนของเรา ดังนี้

ดูกร อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเท่านี้แหละ สาวกของเราจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน ทำถูกตามโอวาท ข้ามความสงสัยเสียได้ ปราศจากความแคลงใจ อันเป็นเหตุให้กล่าวว่าข้อนี้เป็นอย่างไร ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของศาสดาตน”

{เหตุเท่าไรจึงได้ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์}

[๔๐๒] สัจจกนิครนถ์ “ข้าแต่พระโคดม ด้วยเหตุเท่าไร ภิกษุชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้สำเร็จแล้ว ปลงภาระเสียแล้ว มีประโยชน์ตนถึงแล้วโดยลำดับ มีสัญโญชน์อันจะนำไปสู่ภพสิ้นแล้ว พ้นวิเศษแล้วเพราะรู้ชอบ”

พระผู้มีพระภาค “ดูกร อัคคิเวสสนะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นเบญจขันธ์ด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ อันใดอันหนึ่ง ทั้งที่ล่วงไปแล้ว ทั้งที่ยังไม่มาถึง ทั้งเกิดขึ้นเฉพาะในบัดนี้ ที่เป็นภายในก็ดี ที่เป็นภายนอกก็ดี หยาบก็ดี ละเอียดก็ดี เลวก็ดี ประณีตก็ดี ในที่ไกลก็ดี ในที่ใกล้ก็ดี ทั้งหมด ก็เป็นแต่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่ได้เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตนของเรา ดังนี้ จึงพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น

ดูกร อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเท่านี้แหละ ภิกษุชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระเสียแล้ว มีประโยชน์ตนถึงแล้วโดยลำดับ มีสัญโญชน์อันจะนำไปสู่ภพสิ้นแล้ว พ้นวิเศษแล้วเพราะรู้ชอบ

ดูกร อัคคิเวสสนะ ภิกษุที่รู้พ้นวิเศษแล้วอย่างนี้แหละ ประกอบด้วยคุณอันยอดเยี่ยม ๓ ประการ คือ

ความเห็น{ทิฐิ}อันยอดเยี่ยม ๑

ความปฏิบัติอันยอดเยี่ยม ๑

ความพ้นวิเศษอันยอดเยี่ยม ๑

เมื่อมีจิตพ้นกิเลสแล้วอย่างนี้ ย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ตถาคต ว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ตรัสรู้แล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อให้ตรัสรู้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงฝึกพระองค์แล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อฝึก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงสงบได้แล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อสงบ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงข้ามพ้นแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อข้ามพ้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงดับสนิทแล้วย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความดับสนิท”

(สัจจกนิครนถ์ทูลนิมนต์ฉันภัตตาหาร)

[๔๐๓] เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ได้ทูลว่า “ข้าแต่พระโคดม ข้าพเจ้าเป็นคนคอยกำจัดคุณผู้อื่น เป็นคนคะนองวาจา ได้สำคัญถ้อยคำของพระโคดมว่า ตนอาจรุกรานได้ด้วยถ้อยคำของตน บุรุษมาปะทะช้างซับมันเข้าก็ดี เจอะกองไฟอันกำลังลุกโพลงก็ดี เจอะงูพิษที่มีพิษร้ายก็ดี ยังพอเอาตัวรอดได้บ้าง แต่มาเจอะพระโคดมเข้าแล้ว ไม่มีใครเอาตัวรอดได้เลย

ข้าแต่พระโคดม ข้าพเจ้าเป็นคนคอยกำจัดผู้อื่น เป็นคนคะนองวาจา ได้สำคัญถ้อยคำของพระโคดมว่าตนอาจ รุกรานได้ด้วยถ้อยคำของตน ขอพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จงรับนิมนต์เพื่อฉันในวันพรุ่งนี้”

พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

ลำดับนั้น สัจจกนิครนถ์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว จึงบอกพวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นว่า “เจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า พระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ข้าพเจ้านิมนต์แล้วเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ พวกท่านจะนำอาหารใดมาเพื่อข้าพเจ้า จงเลือกอาหารที่ควรแก่พระโคดมเถิด”

เมื่อล่วงราตรีนั้นแล้ว เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ได้นำภัตตาหารประมาณ ๕๐๐ สำรับ ไปให้แก่สัจจกนิครนถ์ สัจจกนิครนถ์ให้จัดของเคี้ยวของฉันอันประณีตในอารามของตนเสร็จแล้ว จึงให้ทูลบอกกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดม เวลานี้เป็นกาลควร ภัตตาหารสำเร็จแล้ว”

[๔๐๔] ครั้งนั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวร เสด็จไปสู่อารามแห่งสัจจกนิครนถ์ ประทับบนอาสนะที่ปูลาดไว้ถวาย พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์

ครั้งนั้น สัจจกนิครนถ์อังคาสภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน ด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตน ให้อิ่มหนำสำราญแล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ นำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว สัจจกนิครนถ์จึงถือเอาอาสนะต่ำ นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ได้ทูลว่า “ข้าแต่พระโคดม ขอบุญและผลบุญในทานนี้ จงมีเพื่อความสุขแก่ทายกทั้งหลายเถิด”

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกร อัคคิเวสสนะ บุญและผลบุญในทานนี้ อาศัยทักขิเณยยบุคคลที่ยังไม่สิ้นราคะ โทสะ โมหะ เช่นกับท่าน จักมีแก่ทายกทั้งหลาย ส่วนบุญ และผลบุญอาศัยทักขิเณยยบุคคล ที่สิ้นราคะ โทสะ โมหะ เช่นกับเรา จักมีแก่ท่าน”

ฉะนี้แล

(จบ จูฬสัจจกสูตร ที่ ๕)


{ คำสืบค้น : สิ่งทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง สิ่งทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่เรา สิ่งทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่ของเรา ปฏิบัติธรรม การทำตามคำสอน พระพุทธเจ้าสอนอะไร พุทธศาสนาสอนอะไร พระอรหันต์ ขันธ์๕ นิครนถ์ พระไตรปิฎก พระธรรม พุทธศาสนา }

[ไปบนสุด]

 

Advertisements

พระพุทธศาสนาสอนอะไร (๒)

พุทธศาสนาสอนอะไร

ตอน ๒

สำหรับท่านใดที่ยังไม่ได้อ่านตอนที่ ๑ ขอแนะนำให้อ่านก่อนก็จะเป็นการดี

สารบัญ : อริยบุคคล / อรหันต์ / นิพพาน / ขันธ์ ๕ / อริยสัจ ๔ / อริยสัจ ๔ เบื้องต้น / ทุกข์ / สมุทัย / นิโรธ / มรรค / นิวรณ์ ๕ / อานาปนสติ / เดินจงกรม

. โลกทั้งมวลเป็นทุกข์ สัตว์โลกทั้งหลายล้วนเวียนว่ายอยู่ในวัฏสงสารมาแล้วตลอดกาลยาวนาน สุขทุกข์ใดๆในโลกล้วนมีไว้ก็เพื่อหลอกล่อสัตว์ทั้งหลายให้ยึดติดกับโลกอยู่ต่อไป ตลอดกาล เท่านั้น

. พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้ เพื่ออนุเคราะห์แก่สัตว์ที่มีบุญ บารมี มีสติ ระลึกได้ มีความเพียร อุตสาหะ รู้จักนำพาตนเองให้พ้นจากกองทุกข์อันใหญ่หลวงนี้ ก็พระพุทธเจ้านั้นไม่ใช่จะเกิดมีได้บ่อยๆ ต่อเมื่อกาลล่วงอันยาวนานนักหนาสักครั้งหนึ่ง ถึงจะมีเท่านั้น

. พระพุทธองค์สอนให้รู้จัก () ทุกข์ () เหตุแห่งทุกข์ () รู้เหตุดับแห่งทุกข์ และสุดท้าย () รู้วิธีพ้นทุกข์ ทั้งหมดนี้เรียกว่า อริยสัจ ๔

. เมื่อสัตว์โลกผู้มีปัญญา ประพฤติธรรมตามคำสั่งสอนของพระองค์แล้ว ได้บรรลุธรรมขั้นอริยบุคคล ตั้งแต่ ๑(๑. โสดาบัน ๒. สกทาคามี ๓. อนาคามี ๔. อรหันต์) ความเห็นแจ้ง ความสุข ก็บังเกิดขึ้นกับสาวกทั้งหลาย

ผู้ที่บรรลุถึงขั้นอรหันต์ เรียกว่า บรรลุธรรม เรียนจบ จบปริญญาในพระศาสนา เป็นผู้หลุดพ้น ถึงฝั่ง คือนิพพาน

นิพพาน เป็นธรรมชาติอีกอย่างหนึ่ง ที่พ้นไปจากโลก สงบ เย็น เกษม เป็นอมตะ พระอรหันต์เมื่อยังไม่สิ้นอายุขัยก็อยู่ในโลกนี้อย่างมีความสุขยิ่ง ถึงแม้ร่างกายยังมีอยู่ในโลก ยังได้รับการกระทบกระทั่งต่างๆ ทางกาย ทางหู เกิดความรู้สึกร้อน หนาว เจ็บ ไม่เจ็บ เหมือนคนทั่วไป แต่จิตใจท่านพ้นไปแล้ว ทำให้ไม่ยี่หระ หรือไม่สะทกสะท้าน ไม่คร่ำครวญ ไม่กระวนกระวาย ในเรื่องต่างๆ อาการต่างๆ หรือสภาพต่างๆของโลกอีกต่อไป

ท่านเพียงรู้ เพียงเห็น ว่าสิ่งต่างๆในโลกนี้ เป็นไปตามกรรม ที่เสกสรรปั้นแต่ง เป็นไปตามเหตุ ตามปัจจัย มีเกิด มีดับ ธรรมทั้งหลายเกิดตามเหตุ ตามปัจจัย ดับไปตามเหตุ ตามปัจจัย ทั้งหมดทั้งมวลนั้น ล้วนเป็นธรรมดาของโลก

โลกทั้งหมดทั้งมวลนี้กลับกลายเป็นดั่งธุลี หรือเป็นดังอากาศ อันว่างเปล่า สำหรับพระอรหันต์ขีณาสพทั้งหลาย ไม่ควรค่าอะไรแก่การนับ การยึดถือ ไม่สลักสำคัญอะไรๆเลย

ท่านเหล่านั้นก็เพียงอยู่ในโลกนี้ไปตามกรรม และเพื่อเอื้อเฟื้อต่อสัตว์โลกทั้งหลายเท่านั้น เปรียบเสมือนดอกบัว หรือใบบัว ที่อยู่กับน้ำตลอดเวลา แต่น้ำหาได้ถูกต้องดอกบัวหรือใบบัวนั้นไม่

เมื่ออายุขัยแห่งพระอรหันต์หมดไป สิ่งทั้งปวงอันเป็นของโลก ที่ชาวโลกนับเป็นตัวเป็นตน หรือเป็นชีวิตนั้น ก็ดับไป ทั้งหมดทั้งสิ้น

พระศาสนาบัญญัติว่า โลกนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ชีวิตนี้ (หรืออีกนัยหนึ่ง สังขารทั้งหลาย) ประกอบด้วย ขันธ์ทั้ง ๕ คือ () รูป () เวทนา () สัญญา () สังขาร และ () วิญญาณ หมายความว่าที่ชาวโลกเรียกว่าคนๆ มนุษย์ๆ หรือสัตว์ทั้งหลายนั้น ความจริงแล้ว เป็นธาตุอยู่ ๕ อย่าง (๕ ขันธ์) ตามที่ว่ามานั้น

เมื่อสิ้นอายุไขย ธาตุทั้ง ๕ ขันธ์นั้นก็ดับไปหมดสิ้นสำหรับพระอรหันต์ แต่สำหรับคนทั่วไปนั้น เมื่อตายลง ที่เห็นว่าตายนั้น ความจริงเป็นเพียงรูปธาตุเท่านั้นที่ตายลง รูปธาตุคือทั้งหมดที่ประกอบเป็น เนื้อ หนัง มังสา ตับ ไต ไส้ พุง อะไรต่อมิอะไรต่างๆเหล่านั้น แต่ขันธ์ที่ยังเหลือยังต้องไปสู่กายใหม่ รูปใหม่ ในภพหน้าของตัว คือ อาจไปเกิดในนรก ในสัตว์เดรัจฉาน ในเปรต หรือในมนุษย์อีก หรือในเทวดา ก็แล้วแต่กรรมของตน

แต่ของพระอรหันต์ การตายของท่านเรียกว่า นิพพาน หรือปรินิพพาน คือตายจากโลกนี้ ดับจากโลกนี้โดยสิ้นเชิง ไม่เกิดในโลกอีก ไม่ว่าภพไหนๆ หากแต่ท่านดับจากโลกนี้ไปสู่นิพพาน แดนเกษมนั้น กลับสู่สภาพดั้งเดิม เดิมแท้ เป็นอมตะนิรันดร์ ไม่ต้องวุ่นวาย ไม่ต้องทุกข์ ไม่ต้องเวียนเกิดเวียนตายในโลกนี้ ในวัฏสงสารนี้อีกตลอดไป

นี้เรียกว่าการบรรลุ การหลุดพ้น การเข้าสู่ความเป็นอมตะ ความเป็นเลิศ สุดยอดแห่งธรรมชาติทั้งมวล

!!! การอธิบายนี้เป็นเพียง เบื้องต้น เพื่อให้คนทั่วไปเข้าใจได้เท่านั้น หากแต่ถ้าอธิบายตามหลักธรรมชั้นลึกแล้ว ผู้ที่เป็นอริยบุคคลจะไม่เรียกกายนี้ ชีวิตนี้ ว่าเป็นสัตว์ เป็นบุคคล เลย ท่านจะเห็น หรือเข้าใจว่า เป็นธาตุ ธาตุต่างๆ เป็นขันธ์ ๕ เท่านั้น ไม่ใช่คน ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล

. ก็พระธรรมที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแล้วนั้นเป็นไฉน – คืออริยสัจ ๔ นั่นเอง

คือทุกขอริยสัจ คือโลกทั้งมวลเป็นทุกข์

ทุกขสมุทัยอริยสัจ คือเหตุแห่งทุกข์ คือตัณหา เพราะมีตัณหา สัตว์โลกจึงต้องทนทุกข์ เวียนเกิด เวียนตาย มาแล้วตลอดกาลนาน และจะเวียนเกิดเวียนตายต่อไปอีกตลอดกาลนาน

ทุกขนิโรธอริยสัจ เหตุดับแห่งทุกข์

เหตุดับแห่งทุกข์คือตัณหาดับ เมื่อสัตว์โลกทั้งหลายไม่มีตัณหาในจิตใจ ทุกสิ่งทุกอย่างที่เห็นอยู่นี้ก็ดับไป ไม่มีอะไรเลย แต่เพราะสัตว์โลกทั้งหลายยังมีตัณหาอยู่อย่างเหนียวแน่น โลกอันเต็มไปด้วยความทุกข์อันน่าเวทนาเหล่านี้ ยังอยู่ต่อไป ไม่มีที่สิ้นสุด

ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา คือวิธีดับทุกข์ มี ๘ องค์ คือ

() สัมมาทิฐิ (มีความเชื่อ ความเข้าใจถูกต้อง)

() สัมมาสังกัปปะ (คิดดี)

() สัมมาวาจา (พูดดี)

() สัมมากัมมันตะ (ทำดี)

() สัมมาอาชีวะ (อยู่ดี หรือหากินเลี้ยงชีพถูกต้อง)

() สัมมาวายามะ (พยายามถูกต้อง)

() สัมมาสติ (มีสติถูกต้อง)

() สัมมาสมาธิ (สมาธิถูกต้อง หรือการฝึกจิตถูกต้อง)

การปฏิบัติธรรม ก็คือการปฏิบัติมรรค ทั้ง ๘ องค์ ในชีวิต น้อมนำเข้ามาในชีวิตประจำวัน เพราะฉะนั้นชีวิตที่ดำเนินอยู่นั้นก็มีการกำกับด้วยมรรคอันมีองค์ ๘ อันประเสริฐนั้น

ความสุขก็บังเกิด ผลก็บังเกิด ความเจริญในโลกก็บังเกิด สภาพจิตใจของคนผู้นั้นก็ดีขึ้น บริสุทธิ์ขึ้น ความเบื่อหน่ายในตัณหาก็มากขึ้น จนในที่สุด ตัณหานั้น ก็ดับไปหมดสิ้น

เมื่อตัณหาถูกทำลายสิ้นแล้ว บุคคลนั้นย่อมได้บรรลุอรหันต์ ได้สัมผัสถึงนิพพานอันเป็นสุดยอดของธรรมชาติทั้งมวล ด้วยประการฉะนี้

อริยสัจ ๔ เบื้องต้น

ทุกข์ – โลกทั้งมวลเป็นทุกข์

เหตุใดโลกทั้งมวลจึงเป็นทุกข์ เพราะทุกสิ่งทุกอย่างในโลกนี้ไม่มีความเป็นอมตะ ไม่เที่ยงแท้ ล้วนแต่แปรปรวนไปตลอดเวลา กล่าวคือสัตว์ทั้งหลายเกิดมาแล้ว ย่อมแก่ ย่อมเจ็บ ย่อมตาย ความเป็นไปตลอดอายุของสัตว์นั้น ล้วนแต่มีทุกข์โดยมาก เช่นต้องหิว ต้องหนาว ต้องร้อน ต้องแก่งแย่ง ต้องทะเลาะ ต้องไม่พอใจ ต้องมีอันเป็นไปต่างๆ ไม่จากตัวเอง ก็จากผู้อื่น หรือจากสิ่งต่างๆ

อันว่าสัตว์*ทั้งหลายนั้น ไม่ได้มีแต่เฉพาะที่มนุษย์มองเห็นอยู่เท่านี้ไม่ ยังมีภพภูมิอื่นๆ ที่มนุษย์ทั่วไปไม่เห็น เช่น นรก เปรต เทวดา และอื่นๆอีก – สัตว์ทั้งหลายที่เกิดมาในโลกนี้ ทั้งหมดนั้นก็ล้วนแต่ประสบเคราะห์กรรม ได้รับความทุกข์ ความโศก ด้วยกันทั้งสิ้น (* คำว่าสัตว์ในที่นี้ ใช้ความหมายที่คนเข้าใจได้ทั่วไปก่อน)

มนุษย์ก็ทุกข์อย่างมนุษย์ เทวดาก็ทุกข์อย่างเทวดา สัตว์เดรัจฉานก็ทุกข์อย่างเดรัจฉาน เปรตได้รับทุกข์เป็นส่วนมาก จะได้รับความสุขบ้างก็เพียงน้อยนิดเท่านั้น มนุษย์ได้รับสุขทุกข์คละเคล้ากันไป ไม่ว่ารวยว่าจน ไม่ว่าอยู่ในตำแหน่งฐานะใด แม้ว่าเป็นราชามหากษัตริย์ก็ยังมีทุกข์มีร้อน ลองพิจารณาให้ดีๆ ใคร่ครวญไปตามนี้ ผู้ที่ไม่เห็นทุกข์แท้ที่จริงแล้ว เป็นเพียงผู้หลง และเป็นผู้หนี คือวิ่งหนี ไม่อยากเจอ แต่ก็หนีไม่พ้น ต้องเจออยู่ทุกเมื่อเชื่อวัน

ส่วนสัตว์นรกนั้นเป็นสัตว์ที่ต้องทนทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัส ด้วยความเจ็บปวด ด้วยความแผดเผา ด้วยความทุกข์ทรมานอันยิ่ง ไม่มีความสุขจะได้รับเลยแม้เพียงเสี้ยววินาที

พระศาสดากล่าวไว้ว่า “สัตว์ทั้งหลายเป็นไปตามกรรม” กรรมย่อมส่งสัตว์ไป ใครจะไปเกิดยังที่ใดๆ ภพไหน ภูมิไหน ได้รับสุข ทุกข์ อย่างไรๆ ก็เพราะผลแห่งกรรมที่ตนทำนั้นแล

สัตว์ทุกตัวในโลกนี้เมื่อตายไป ที่ๆจะไปส่วนใหญ่นั้นคือ นรก เดรัจฉาน และเปรตวิสัย เกือบทั้งหมดเลยทีเดียว จะได้กลับมาเป็นมนุษย์ เทวดาอีกนั้น ก็น้อยแสนน้อย พระพุทธองค์ทรงเทียบกับฝุ่นที่พระองค์ทรงช้อนขึ้นที่ปลายเล็บนั้นว่า ประมาณเท่ากันกับจำนวนสัตว์ที่จะได้เกิดเป็นมนุษย์หรือเทวดาอีก ส่วนที่เหลือนั้นเล่า พระองค์ทรงเทียบกับแผ่นดินของทั้งมหาปฐพีนี้ คือที่มนุษย์เรียกว่าโลก ที่เหยียบอยู่นี้ (คำว่าโลก ในทางพุทธกับที่มนุษย์เดี๋ยวนี้เรียกกัน มีความหมายต่างกันมากทีเดียว)

เมื่อรู้ดังนี้แล้ว ผู้ที่ฉลาดควรเริ่มตระหนักถึงทุกข์ เรียนรู้ทุกข์ ศึกษาเรื่องทุกข์ หันหน้าเผชิญกับมัน แล้วต่อสู้กับมัน ตามที่พระศาสดาได้ทรงพระเมตตาสั่งสอนพวกเราไว้เถิด

ทำได้ดังนี้ก็จะเป็นกุศล เป็นการเริ่มเข้าสู่ทิศทางที่ถูกต้อง เข้าสู่ทางธรรม เข้าสู่ที่เรียกว่าสัมมาทิฐิ (มีความเชื่อความเข้าใจถูกต้อง)

ข้อนี้เรียกว่า ทุกขอริยสัจ

สมุทัย – เหตุเกิดแห่งทุกข์คือตัณหา

ตัณหา ถ้าจะแปลให้เข้าใจเป็นเบื้องต้น ให้ง่าย ก็คือ ความติดใจ หรือความมัวเมา หรือความชอบใจ ติดใจ ในสิ่งต่างๆ (คำแปลในที่นี้ ไม่ได้ยึดตามตำรับตำราที่ได้มีการสอนมีการแปลกันก่อนๆมา แต่แปลมาจากความหมายในพระไตรปิฎก ให้ออกมาเป็นคำที่สมัยนี้จะเข้าใจได้ถูก หรือใกล้เคียงมากที่สุด ฉะนั้นบางทีท่านผู้รู้มาอ่านเนื้อหานี้ก็อาจจะไม่ชอบใจ อาจเห็นว่าแปลไม่ถูกตามที่เคยเห็นมา แต่ข้าพเจ้ามุ่งหวังความเข้าใจของคนสมัยนี้เป็นหลัก และคำนึงถึงความถูกต้อง ตามพระธรรมที่ได้ทรงสั่งสอนเท่านั้น เป็นหลัก – หากมีข้อแนะนำอย่างไรอันจะปรับปรุงเนื้อหานี้ให้ดีขึ้นก็ยินดี ส่งมาได้ที่ team@lokutara.org)

โดยย่อ และเป็นเบื้องต้น เมื่อสัตว์ติดใจ ชอบใจ หรือมัวเมา ในสิ่งใดแล้ว ก็อยากที่จะได้ยินได้ฟัง ได้เห็น ได้ลิ้มรส ได้สัมผัส แม้แต่ได้คิดถึง สิ่งเหล่านั้น อยู่ร่ำไป หรือตลอดไป

เมื่อสัตว์ทั้งหลาย (สัตว์หมายถึงที่คนสมัยนี้เรียกว่าสิ่งมีชีวิตทั้งหมด รวมทั้ง คน เทวดา เปรต เดรัจฉาน และสัตว์นรกด้วย เป็นต้น) ติดใจอยู่ หลงไหลอยู่ มัวเมาอยู่ นั่นก็เท่ากับสัตว์นั้นได้ถูกล่ามโซ่ เป็นโซ่ตรวน ไว้ที่แขน ที่ขา หรือที่คอ คือล่ามติดกับภพ ผูกติดกับภพ จะติดอยู่ในภพตลอดไป ติดอยู่ในโลกตลอดไป

ท่านจึงว่า “ตัณหาเป็นเครื่องผูก ทำสัตว์ให้เกิดอีก” เพราะฉะนั้นสัตว์ใด ยังมีตัณหา สัตว์นั้นย่อมต้องเกิดอีกร่ำไป ไม่มีวันจบสิ้น ส่วนจะเกิดเป็นอะไรนั้น ก็สุดแท้แต่บุญแต่กรรมของตน (เบื้องต้น บุญ คือกรรมดี บาปคือกรรมชั่ว)

ผู้ที่กล่าวว่า “ไม่อยากตาย” หรือ “อยากกลับมาเกิดอีก” ก็นับว่าเป็นผู้ที่ไม่รู้จักทุกข์ เป็นผู้ยังไม่รู้จักตัณหา โดยแท้จริง ยังมีตัณหา เครื่องมัวเมาอยู่นั่นเอง เปรียบเสมือน วัวควาย ที่ถูกเจ้าของล่ามอยู่ ไม่สามารถจะไปไหนตามใจชอบได้ นั่นเอง

ข้อนี้เรียกว่า ทุกขสมุทัยอริยสัจ

นิโรธ – ความดับแห่งทุกข์

ความดับแห่งตัณหา เรียกว่า นิโรธ

คำเต็มเรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ

คือเมื่อสัตว์ใดไม่มีตัณหาในทุกสิ่งทุกอย่างแล้ว หรือเรียกว่าสิ้นตัณหาแล้ว จิตท่านก็ไม่ผูกพันอยู่กับสิ่งต่างๆในโลกอีกต่อไป เมื่อจิตไม่ผูกพันกับโลกแล้ว ก็ย่อมดับ คำว่าดับในที่นี้คือ ภพชาติ ที่จะเกิดต่อไป ไม่มีอีกแล้ว ดับไป ดังท่านว่า “เปรียบเสมือนตาลยอดด้วน” หรือ “ต้นไม้ที่ถูกถอนรากขาดแล้ว”

เมื่อตัณหาดับไปทั้งหมด ผู้นั้นจะมีความรู้เกิดขึ้นว่า ชาติสิ้นแล้ว ภพดับแล้ว ชาติใหม่ ไม่มีอีก ได้เป็นพระอรหันต์ ได้เห็นนิพพาน จิตพ้นแล้วจากความสกปรก (อาสวะ) ทั้งหลาย เป็นผู้ที่มีแต่ความสุข เบิกบาน ใช้ชีวิตที่เหลืออยู่ไปตามอายุขัย เมื่อตายแล้วทุกอย่างก็ดับสิ้น กายก็ตาย วิญญาณหรือจิต ก็ดับไป ทุกสิ่งทุกอย่างดับหมด มีแต่วิมุติญาณทัสสนะ ในนิพพานเท่านั้น

สรุปแล้ว ความเป็นเรา แท้จริงไม่ใช่ร่างกายที่เห็นนี้ ไม่ใช่วิญญาณที่ครองร่างนี้อยู่ ไม่ใช่อะไรก็ตามที่มี ที่เป็นอยู่ในโลกนี้ ตราบใดที่สัตว์ยังไม่หลุดพ้นไป หรือยังไม่พบเจอนิพพาน สัตว์ก็เป็นสัตว์ แต่เมื่อใดที่พ้นทุกข์แล้ว หลุดพ้นแล้ว พบเห็นนิพพานแล้ว ปรินิพพานแล้ว สัตว์นั้นได้กลายเป็นวิมุตติญาณทัสสนะ อยู่ในนิพพานนั่นเอง

นิพพาน ไม่ใช่โลก แต่เป็นธรรมชาติอีกอย่างหนึ่ง เป็นอมตะ เป็นที่เกษม และในนั้นไม่มีอะไรๆเหมือนในโลกนี้ ทุกอย่างที่เราเห็นและไม่เห็นในโลกนี้ ไม่มีในนิพพาน

ดังนั้น นิพพานเป็นของเที่ยง ไม่เป็นทุกข์ และเป็นเราโดยแท้จริง (หมายถึงหากเราไปถึง คือหลุดพ้นแล้ว)

ในนิพพานไม่มี เกิด แก่ เจ็บ ตาย ไม่มีหิว กระหาย ไม่มีหนาว ไม่มีร้อน ไม่มีทุกข์ใดๆ โดยสิ้นเชิง ท่านจึงว่า เป็นแดนเกษม

ไม่ได้หมายความว่ามีสัตว์ มีรูปร่าง เช่นคน เทวดา หรือเดรัจฉาน หรืออื่นๆ อยู่ในนิพพาน – ก็ท่านว่า อะไรๆที่มีในโลก ที่เป็นโลก ไม่มีในนิพพาน

ผู้ที่จะสัมผัสนิพพาน หรือรู้เห็นนิพพานได้นั้น ต้องฝึกปฏิบัติ ให้บรรลุ ให้รู้ ให้เห็นเอง ดังท่านว่า “ธรรม อันบุคคลพึงเห็นเอง”

ถามว่า นิพพาน อยู่ที่ไหน – ท่านว่า “นิพพานอันมีในที่ใกล้” หมายความว่า นิพพานก็อยู่ใกล้ๆเรานี่แหละ มีปัญญา (หรือมีวิชา) เมื่อไหร่ก็เห็นได้ เข้าได้ทุกเมื่อ หรือเมื่อปรินิพพาน (คือการตายของผู้ที่หมดกิเลส) เมื่อไหร่ ก็ไปได้ทันที

ความดับพร้อมแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนั้น ก็มีด้วยประการฉะนี้”

มรรค – วิธีดับทุกข์

คำเต็มคือ อริยมรรค หรือ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา คือวิธีดับทุกข์

มี ๘ ด้าน หรือ ๘ องค์ ท่านจึงเรียกว่า มรรคมีองค์ ๘

. สัมมาทิฐิ – คือความเชื่อ ความเข้าใจที่ถูกต้อง อธิบายอย่างง่ายก่อน คือผู้ที่มีความรู้ ความเข้าใจ และความเชื่อตามพระพุทธศาสนา เข้าใจตามอริยสัจ ๔ ตระหนักถึงทุกข์ รู้เหตุเกิดแห่งทุกข์ รู้เหตุดับแห่งทุกข์ แล้วนั้น ผู้นั้นเริ่มมีสัมมาทิฐิ

อีกประการหนึ่ง ผู้ที่ศึกษา รู้ตามหลักอันแท้จริงของพระพุทธศาสนา รู้จักกรรม รู้จักนรก สวรรค์ รู้จักกุศล อกุศล และมีความเชื่อ ความเข้าใจถูกต้อง สอดคล้องกับพระพุทธศาสนา ไม่ขัดแย้ง นั่นแหละมีสัมมาทิฐิ คือมีความเชื่อ ความเข้าใจถูกต้อง

เชื่อในพระพุทธ พระธรรม พระสงห์ มีความศรัทธา น้อมนำพระธรรมเข้ามาประพฤติในตนเอง อย่างนี้เป็นสัมมาทิฐิ

รู้ว่าทำชั่วได้บาป ทำดีได้บุญ รู้ว่าเราทำอะไรๆ ก็จะได้รับผลของกรรมนั้น ทำความดีย่อมได้บุญ ทำความชั่วย่อมได้บาป กรรมดีคือกุศล กรรมชั่วคืออกุศล

อันว่ากรรมนั้น มี ๓ คือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม คือกรรมทางกาย กรรมทางวาจา และกรรมทางใจ

คนทั่วไป โดยเฉพาะสมัยนี้ คิดว่าการโกหกเป็นสิ่งปกติ ทำได้ ไม่เสียหาย คิดว่าไม่มีใครรู้ เขาจึงโกหกโดยทั่วไป ไม่ยึดถือคำพูดตน ไม่รักษาคำพูดตน – ก็การโกหก พูดเท็จ เป็นวจีกรรมอันชั่ว เป็นอกุศลธรรม ผู้ที่โกหก ย่อมได้รับผลกรรมอันเกิดจากการพูดโกหกนั้น

คนเราสมัยนี้คิดว่าเราจะคิดอะไรๆ ย่อมไม่มีใครรู้ เพราะฉะนั้นเราคิดได้หมด คิดดีก็ได้ คิดชั่วก็ได้ ไม่มีผลอะไร สิ่งนี้เป็นมิจฉาทิฐิ (เข้าใจผิด) แท้ที่จริง มโนกรรมนี้เป็นบาป อกุศล

เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น ก็ธรรมชาติอันเรียกว่าจิตนี้ เป็นธรรมชาติอันละเอียด เป็นธาตุละเอียด และยิ่งกว่านั้น สภาพอันละเอียดของโลกนั้น ย่อมกระทบกระทั่งกันหมด รู้กันได้ทั่วไปหมด เพราะว่าธาตุอันละเอียดทั้งหมดนั้นย่อมเชื่อมกันไปทั้งหมด เปรียบเสมือนบุคคลหยดยาพิษลงไปในแม่น้ำ อีกไม่นาน ปลาเอย สัตว์น้ำเอย ตลอดจนต้นไม้ ใบไม้ ที่อยู่รอบๆบริเวณนั้น ย่อมได้รับอันตราย นี่แสดงให้เห็นว่า ที่เห็นว่าน้ำมันใสๆ เหมือนไม่มีอะไรต่อ หรือเชื่อมกัน ระหว่างปลาตัวหนึ่งกับปลาอีกตัวหนึ่ง แต่แท้ที่จริงแล้วมันไปถึงกันได้

เปรียบเสมือนบุคคล ๒ คน คนหนึ่งส่งกลิ่นเหม็นออกมา กลิ่นเหม็นนั้นก็ไปถึงอีกคนในเวลาไม่นานเลย ทั้งๆที่เมื่อมองดูอยู่ก็ไม่มีอะไรมาเชื่อมต่อระหว่างคน ๒ คนนั้น แต่ก็มีลมพาเอากลิ่นเหม็นของตัวนั้นไปให้ผู้อื่นได้

ธรรมชาติของโลก หรือของสิ่งทั้งมวลก็เช่นเดียวกัน มีธาตุอันละเอียด ที่เชื่อมกันไปหมด การทำกรรมดี กรรมชั่วของท่าน ไม่ว่าทางกาย วาจา ใจ จะไม่มีทางหลุดพ้นไปได้ – ขอให้รู้ไว้อย่างนี้

ผู้มีความรู้อย่างนี้ เข้าใจอย่างนี้ และเชื่ออย่างนี้ เป็นผู้มีสัมมาทิฐิ

ผู้มีสัมมาทิฐิอย่างนี้ เป็นผู้มีโอกาสจะตรัสรู้ธรรมได้ เป็นผู้เปิดประตูเข้าสู่ธรรมะ ของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ และเป็นผู้มีโอกาสที่จะหลุดพ้นต่อไป

. สัมมาสังกัปปะ – คือความคิดดี อันว่าคนเรา หรือเทวดา หรือสัตว์ ที่มีปัญญา ย่อมนึกคิด แต่คนทั้งหลายมักคิดไปในทางกาม คือคิดไปในทางที่จะหาความสุขใส่ตัว ไม่ว่าจะเป็นเรื่องตา (ความสุขทางตา) ทางหู จมูก ลิ้น กาย หรือใจ และยิ่งเป็นผู้มีมิจฉาทิฐิด้วยแล้ว ยิ่งมีโอกาสจะคิดในทางบาปอกุศล เป็นอันมาก

ความคิดในทางไม่ดี หรือมิจฉาสังกัปปะคือคิดไปในทางหาความสุข (ทางโลก) ตามที่กล่าวมาแล้วนี้เรียกว่า คิดไปในทางกาม

อีกอย่างหนึ่ง มักคิดไปในทางพยาบาท คือความไม่ชอบ ความเกลียด ความชัง ความอาฆาต ความแค้น ความโกรธ เหล่านี้เป็นต้น เรียกว่าคิดผิด เป็นบาป

อีกอย่างหนึ่ง คือคิดไปในทางเบียดเบียน คือคิดจะทำร้ายผู้อื่น หรือใครๆ หรือสัตว์ เมื่อคนคิดจะทำร้ายอีกคน ผลก็คือเขาทำร้ายอีกคน – เพราะความคิดย่อมมาก่อนการกระทำนั้น – นี่ก็เป็นความคิดไม่ดี

คิดดีคือไม่คิดไปในทางกาม พยาบาท เบียดเบียน ดังที่กล่าวมาแล้ว แต่คิดตรงกันข้าม คือแทนที่จะคิดหาความสุขทางกาม ก็คิดที่จะออกจากกาม เช่นหาความสงัด ใคร่ครวญธรรม วิจัยธรรม ศึกษาธรรม ปฏิบัติธรรม อย่างนี้ หรือเห็นโทษของกาม เห็นโทษของพยาบาท เห็นโทษของการเบียดเบียน หรือใคร่ครวญธรรม พิจารณาสิ่งต่างๆรอบตัวแล้วเห็นสัจธรรม นี่เรียกว่าใคร่ครวญธรรม เหล่านี้เป็นสัมมาสังกัปปะ

แทนที่จะคิดพยาบาทผู้อื่น ก็คิดช่วยเหลือเขา ช่วยเหลือสัตว์ทั้งหลาย ให้พ้นทุกข์ ให้บรรเทาจากทุกข์ เป็นต้น

การพิจารณาธรรมเพื่อเข้าใจในสิ่งทั้งหลาย เพื่อเข้าใจในอริยสัจ เหล่านี้ จัดเป็นการคิดดีทั้งสิ้น

. สัมมาวาจา – พูดดี ท่านว่า ดังนี้

คือ ไม่พูดปด ไม่พูดส่อเสียด คือยุให้แตกสามัคคี ไม่พูดคำหยาบ ไม่พูดเพ้อเจ้อ คือพูดเหลวไหลไร้สาระ ไม่มีประโยชน์

. สัมมากัมมันตะ – คือทำดี อันนี้คือการกระทำทางกาย หรือกายกรรมนั่นเอง

เช่นไม่ฆ่า ทำร้าย ไม่ลักขโมย ไม่ล่วงเกินหญิงที่มีผู้ปกครอง ไม่เป็นชู้กับชายอื่นที่ไม่ใช่สามี ไม่ดื่มสุรา เป็นต้น

. สัมมาอาชีวะ – คือการเลี้ยงชีพถูกต้อง หมายความว่าการที่ชีวิตนี้จะเป็นไป คือสืบทอดต่อไป ก็ต้องหาอาหารมาให้มัน การหาอาหารมาสืบทอดชีวิตนี้นั้น ต้องถูกต้อง ไม่ใช่โดยการขโมย โดยการโกง โดยการไปบังคับขู่เข็นเขามา โดยการประกอบอาชีพทุจริตทั้งหลาย

อาชีพทุจริตที่เป็นบาป เช่น ฆ่าสัตว์ ค้าอาวุธ ค้าของมึนเมา เสพติด อาชีพหลอกลวง ถ้าเป็นภิกษุ สามเณร หรือผู้บวชในศาสนานี้ ต้องเลี้ยงชีพด้วยบิณฑบาตเท่านั้น ไม่สะสมเงินทอง เพื่อไปซื้อสิ่งใด

การเลี้ยงชีวิต รวมถึงการดูแลชีวิตนี้ตามจำเป็น ตามฐานะ เช่นการนุ่งห่มร่างกาย การรักษาโรค การรักษาทรัพย์ การทำหน้าที่ต่างๆอย่างมีศีลมีธรรมกำกับไว้อย่างดี ถ้าเป็นฝ่ายสงฆ์ ก็ทำกิจที่สงฆ์ควรกระทำ ตามพระธรรมวินัย

. สัมมาวายามะ – มีความเพียรถูกต้อง

ความเพียรคือความขยัน ต้องมีความขยันถูกต้อง ทำไมความขยันต้องถูกต้อง ก็เพราะคนเราที่มีความขยันอยู่ ก็ไม่น้อย แต่ไปขยันผิดที่ เช่นขยันทำงาน ขยันทำร้ายผู้อื่น ขยันพูดไม่ดี ขยันคิดไม่ดี แต่ขยันถูกต้องในที่นี้คือ ให้มาขยันประพฤติปฏิบัติธรรม อันว่าพระธรรมและการบรรลุธรรมเป็นสิ่งยาก ไม่ใช่จะบรรลุได้ง่ายๆ หากผู้คนเอาแต่ขยันทำสิ่งอื่นๆแล้วไซร้ จะบรรลุธรรมได้อย่างไร สัมมาวายามะก็คือ ขยันประพฤติธรรม ปฏิบัติธรรม นั่นเอง

ดังท่านว่า “ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม” นั่นคือประพฤติสม่ำเสมอ ไม่ขาดช่วง หรือจะเรียกให้ถูก ควรเรียกว่าใช้ชีวิตตามธรรม ก็ว่าได้ นั่นคือธรรมะ อยู่ในชีวิตนี้ ไม่ต้องมาบอกว่าเวลานั้น เวลานี้ ก็ทั้งชีวิตนี้นั่นแหละ คือการประพฤติธรรม

อีกอย่างหนึ่ง การถือศีล ทั้งศีล ๕ อุโบสถศีล (ศีล ๘) ก็เป็นการประพฤติธรรม เป็นสัมมาวายามะด้วยกัน เช่นกัน

. สัมมาสติ – มีสติ ระลึกถึงพระธรรมวินัย ระลึกรู้ว่าเรากำลังทำอะไรอยู่ มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมเช่นไร ครั้งรู้แล้วก็ควบคุมให้เป็นไปในทางกุศล ทางดี ทำได้ดังนี้แล้ว ไม่ว่าทำอะไรก็เป็นไปตามพระธรรม คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เป็นผู้มีศีลธรรมทั้งสิ้น

อีกประการหนึ่ง เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ คำว่าสัมปชัญญะ คือการรู้ตัว รู้อากัปกริยาของตัวเองตลอดเวลา ไม่ว่า นั่ง นอน ยืน เดิน การก้าวไป การหันหน้า การแลตา หรืออื่นๆ เป็นต้น

อีกประการหนึ่ง การเจริญสติปัฏฐาน ๔ โดยการพิจารณา กาย เวทนา จิต และธรรม อยู่บ่อยๆ เรื่องสติปัฏฐานนี้น่าจะได้สาธยายเป็นการเฉพาะต่อไป

อันว่าสตินั้น เป็นองค์ประกอบสำคัญในพระพุทธศาสนา ไม่ว่าจะทำอะไรท่านให้มีสติกำกับไปด้วยทุกสิ่งทุกอย่างที่เราทำนั้น เหตุที่ต้องมีสตินั้นเพราะเหตุว่า เราทั้งหลายนั้น (หากยังไม่บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์) ล้วนเป็นผู้หลง เป็นผู้มัวเมา เป็นผู้ยังมีกิเลสอยู่ทั้งสิ้น สติจึงจำเป็น เพื่อให้ระลึกได ระลึกถึงอะไร ระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม ระลึกถึงพระสงฆ์ ถึงพระศาสนา ระลึกถึงกุศลธรรมต่างๆได้ ไม่เผลอไผล ไปทำอกุศล และให้หลุดออกจากความเพลิดเพลิน หลุดออกจากความมัวเมา – ผู้ที่มีสติดีก็เท่ากับมีชีวิตอยู่ท่ามกลางกระแสแห่งธรรมอย่างสม่ำเสมอ หรือตลอดเวลา

พระอรหันต์เจ้าทั้งหลายย่อมเป็นผู้ที่สติไม่ขาดตอน ไม่ขาดช่วง เป็นสติบริสุทธิ์นั่นเอง อีกประการหนึ่ง ท่านว่า “สติยึดเหนี่ยวด้วยวิมุติ วิมุติมีนิพพานเป็นที่ยึดเหนี่ยว” นั่นแสดงว่าหากผู้ใดระลึกได้อยู่ตลอดเวลา คือมีสติอยู่ได้ตลอดเวลา ย่อมเป็นผู้อยู่ใกล้วิมุติ และนิพพาน อยู่เสมอ นั่นเอง

. สัมมาสมาธิ – เป็นผู้มีสมาธิดี มีจิตตั้งมั่น

สมาธิดีคือเป็นผู้ไม่ว่อกแว่ก มีจิตใจที่แน่วแน่ ไม่ฟุ้งซ่าน จนไม่อยู่กับเนื้อกับตัว

คำว่า ดี ในที่นี้คือ สมาธิที่เจริญดี ในทางธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นผู้มีจิตตั้งมั่น แน่วแน่ เป็นฌาน

ไม่ใช่สมาธิแบบที่ชาวโลกมีได้โดยทั่วๆไป

เป็นผู้จางคลายใน นิวรณ์ ๕ ประการ นั่นคือ () กาม () โกรธ / พยาบาท () ความง่วงเหงาหาวนอน () ความฟุ้งซ่าน และ () ความสงสัย หรือความไม่เชื่อ ในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์

ผู้ที่มีนิวรณ์ ๕ จางคลายแล้วนี้ จะเป็นผู้ที่มีความสุขมากขึ้น มีจิตปลอดโปร่ง โล่งสบาย ไม่อมทุกข์ เนื่องจากจิตได้คลายจากฝุ่นผงชั้นต้น คือตัวที่ทำให้จิตหม่นหมอง ไปตามส่วนแล้ว นั่นเอง

อีกประการหนึ่ง เป็นผู้อยู่สงัด แสวงหาความเงียบ สงบ สงัด คือปราศจากคน ปราศจากเสียงอึกทึก ห่างจากความวุ่นวาย แล้วเจริญสมาธิตั้งแต่ ปฐมฌาน จนถึง ฌาน ๔ ตามลำดับ – เรื่องของฌานทั้ง ๔ นี้คงจะต้องเป็นการอธิบายโดยเฉพาะโดยละเอียดต่อไป

การนั่งสมาธิแบบอานาปานสติ คือการตั้งจิตอยู่ที่ลมหายใจเข้า และออก สังเกตุว่าลมหายใจนั้นยาว หรือสั้น ก็รู้ถึงความยาว ความสั้น ความเข้า ความออก ของลมหายใจของตนนั้น อย่างนี้ก็เป็นสมาธิอย่างหนึ่ง

การเดินจงกรมโดยยืนอย่างสำรวม ในที่สงัด เดินไป เดินกลับ หรือเดินเป็นวงกลมไปเรื่อยๆ ช้าๆ ตั้งจิตไว้ที่อากัปกริยาแห่งการเดินนั้น (คนละอย่างกับ ยกๆย่างๆ ช้าๆ ที่เห็นเขาทำกันสมัยนี้)

การนั่งสมาธิแบบอานาปานสติก็ดี การเดินจงกรมก็ดี เป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายรวมถึงพระพุทธเจ้าท่านทำโดยตลอด ทำสม่ำเสมอ และกระทำสืบเนื่องกันมา น่าจะเรียกได้ว่าเป็นอริยวินัยได้อยู่ทีเดียว

เมื่อจิตของผู้นั้นเข้าสู่สมาธิ เข้าสู่ฌานแล้ว ก็เรียกได้ว่าอยู่ใกล้นิพพาน มีโอกาสบรรลุธรรมได้ทุกขณะ ดังท่านว่า “ผู้มีสมาธิ ย่อมเกิดปัญญา” เมื่อปัญญาเกิด วิชา วิมุติ ก็เกิด การเห็นนิพพานอย่างแจ่มแจ้งย่อมมีได้

เหล่านี้คืออริยมรรค อันมี ๘ องค์ ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว ผู้ที่ประพฤติ ปฏิบัติ ตาม ๘ องค์นี้ไปเรื่อยๆ ทุกเมื่อเชื่อวัน น้อมนำเข้ามาในชีวิตจิตใจ ความเจริญทางโลก หมายถึงการใช้ชีวิตอยู่ในโลก ก็มีแต่เรื่องดีๆ ความเจริญในด้านต่างๆก็มี ความเจริญในทางธรรม ก็มี มีควบคู่กันไป จนในที่สุดผู้ที่ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมไปเรื่อยๆ ตัณหาอันฝังแน่นมานานนักหนาเหล่านั้น จะจางคลายไปเรื่อยๆ จนในที่สุด หมดสิ้น เป็นผู้สิ้นตัณหา มีจิตหลุดพ้น เป็นพระอรหันต์ในโลกต่อไป

ขอจบการอธิบายอริยสัจไว้เพียงเท่านี้

ความละเอียดนี้เป็นเพียงระดับหนึ่งเท่านั้น ชาวพุทธทั้งหลายควรที่จะได้ศึกษาปฏิบัติให้ถ่องแท้ เพื่อให้ได้เห็นสิ่งที่ยังไม่ได้เห็น ให้บรรลุสิ่งที่ยังไม่ได้บรรลุต่อไป

ขอความเจริญจงมีโดยทั่วกันเทอญ

Tag: #พุทธศาสนา #ศาสนาพุทธ #อริยสัจ๔ #มรรค #ทุกข์ #สมุทัย #นิโรธ #มรรค #นิวรณ์๕ #อานาปนสติ #เดินจงกรม #สมาธิ

พระพุทธศาสนาสอนอะไร (๑)

// พระพุทธศาสนาสอนอะไร

. พระพุทธศาสนาคืออะไร

พุทธศาสนา เป็นศาสนาเก่าแก่ มีมาแต่โบราณ มีพระพุทธเจ้า ทรงเป็นพระศาสดา ซึ่งในโลกธาตุนี้ มีความเป็นมา นานแสนนาน ได้มีพระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นมาแล้ว มากมาย นับไม่ถ้วน เมื่อพระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้น ก็ทรงประกาศพุทธศาสนา พุทธศาสนาจึงมีมาแล้ว นับไม่ได้ นับไม่ถ้วน และจะมีต่อไปในอนาคตกาล สิ้นกาลนาน ฉะนี้แล

พระพุทธเจ้าพระนามว่า โคตมะ ภาษาไทยเรียก โคดม เป็นพระพุทธเจ้าที่ทรงตรัสรู้ในกาลเวลาที่เรียกว่า ภัทรกัป ซึ่งเป็นเวลาที่พวกเราทุกคนอยู่กันในสมัยนี้ พระพุทธเจ้าโคตมได้เสด็จปรินิพพานไปแล้วเป็นเวลา ๒๕๕๘ ปีมาแล้ว พุทธศักราชนี้จึงชื่อว่า พ.. ๒๕๕๘ ฉะนี้

เหตุที่พระพุทธเจ้าทรงเสด็จมาตรัสรู้ในโลกก็เพื่อปลดปล่อยชาวโลก ให้ได้พ้นทุกข์ คือพ้นไปจากสังสารวัฏ เนื่องจากสัตว์โลก เป็นผู้ลุ่มหลง และเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏ มาตลอดกาลนาน เมื่อมีพระพุทธเจ้าเสด็จมาตรัสรู้ ได้เทศนาสั่งสอนชาวโลก ผู้ที่มีศรัทธาก็ออกบวช แล้วประพฤติตนให้อยู่ในศีล มีสมาธิ มีปัญญา และเมื่อปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่อย่างนั้น ก็สามารถบรรลุธรรม เป็นพระอริยบุคคล ผู้บรรลุธรรมขั้นสูงสุด ได้เป็นพระอรหันต์ จะหลุดพ้นไปจากโลกนี้ หรือหลุดไปจากสังสารวัฏนี้ ไม่กลับมาเกิดอีก เรียกว่า เป็นผู้ถึงฝั่ง เป็นผู้ถึงนิพพาน อันเป็นแดนเกษม เป็นที่ที่สุขอย่างยิ่ง เป็นที่เย็น เป็นที่ที่เป็นอมตะ ไม่มีการเกิด ไม่มีการเสื่อม ไม่มีการดับ ณ ที่นั้น

พระบรมศาสดาพระอรหันตสัมมาพุทธเจ้าโคตมะ ในพระชาติก่อนพระชาติสุดท้ายที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ได้เป็นเทพบุตรอยู่บนสวรรค์ชั้นดุสิต สิ้นอายุไขยแล้วได้จุติในพระครรภ์ของพระนางสิริมหามายา พระชายาของพระเจ้าสุทโธทน พระมหากษัตริย์แห่งกรุงกบิลพัสด์ ในภัทรกัปนี้เอง คือทรงประสูตรเมื่อ ๒๖๓๘ ปีที่แล้ว (คำนวนโดย เอา พ.. นี้ คือ ๒๕๕๘ + ๘๐ = ๒๖๓๘)

เมื่อพระชันษาได้ ๒๙ พรรษา ได้เสด็จออกบรรพชา อีก ๖ ปีต่อมา ได้ทรงตรัสรู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อพระชันษาได้ ๓๕ พรรษา นับจากนั้นได้ทรงแสดงธรรมต่อมนุษย์และเทวดา หรือเรียกว่าทรงแสดงธรรมต่อโลก ตลอดเวลา ๔๕ พรรษา จึงเสด็จปรินิพพานเมื่อพระชนมายุได้ ๘๐ พรรษา

การเสด็จปรินิพพานของพระองค์ ก็เท่ากับเป็นการดับสนิท พระองค์ไปแล้วจากโลกนี้ ไม่กลับมาอีก เรียกว่าไม่เกิดอีก เปรียบเสมือนเปลวไฟ ที่ดับไป เพราะหมดเชื้อโดยสิ้นเชิง ฉะนั้น

ในสมัยของพระองค์ พุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่ง พุทธบริษัทประกอบด้วย () พระอรหันต์ () พระอนาคามี () พระสกทาคามี () พระโสดาบัน ในหมู่เทวดาและมนุษย์ ในหมู่ ภิกษุ สามเณร ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพากันเลื่อมใสศรัทธา ประพฤติปฏิบัติในพุทธศาสนากันอย่างกว้างขวาง สืบเนื่องมาจนบัดนี้

ด้วยเหตุทั้งหมดนี้ จึงสรุปว่า พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประกาศพระศาสนา และทั้งพระพุทธเจ้าและพระศาสนา มีมาแล้วตลอดกาลนานของโลกนี้ นับจำนวนที่ผ่านมาไม่ได้ และจะมีต่อไปในอนาคต นับจำนวนไม่ได้ อีกเช่นกัน เนื่องจากสังสารวัฏนั้น ใครๆ ไม่สามารถกำหนดจุดเริ่มต้น และกำหนดจุดสิ้นสุดได้

. พระพุทธเจ้าสอนอะไร

พระพุทธเจ้าทุกพระองค์เป็นผู้ประกาศศาสนาพุทธ ทรงตรัสรู้ สิ่งเดียวกัน และสอนอย่างเดียวกัน นั่นคือ อริยสัจ ๔ ซึ่งประกอบด้วย

  • ทุกข์
  • สมุทัย (การเกิดของทุกข์) – อ่านว่า สมุไท
  • นิโรธ (การดับของทุกข์) – อ่านว่า นิโรด
  • มรรค (วิธีดับทุกข์) – อ่านว่า มัก

อธิบายโดยย่อดังนี้ ก่อนที่จะมีปัญญา ดับทุกข์ได้ ต้องรู้จักทุกข์เสียก่อน เหมือนกับว่า จะต่อสู้กับศัตรู ก็ต้องรู้จักศัตรูเสียก่อน ว่าใคร คือผู้ที่เราจะต้องต่อสู้ด้วย นั่นเปรียบเสมือนการรู้ ทุกข์ นั่นเอง เพราะฉะนั้น ในกรณีนี้ ทุกข์ คือศัตรู  เราทั้งหลาย จะต้องเอาชนะศัตรูตัวฉกาจตัวนี้ให้ได้ นั่นคือ ทุกข์ ข้อ ๑ ของอริยสัจ ๔

เมื่อรู้จักศัตรูแล้ว ก็รู้การเกิดของมัน รู้ว่ามันเจริญขึ้นได้อย่างไร แข็งแกร่งขึ้นได้อย่างไร อย่างนี้จึงเรียกว่า รู้จัก สมุทัย ข้อ ๒ ของอริยสัจ ๔

จากนั้นให้รู้จุดดับ คือจุดอ่อน ของศัตรู รู้ว่ามันจะดับ หรือพ่ายแพ้ ได้อย่างไร นั่นคือรู้ นิโรธ ข้อ ๓ ของอริยสัจ ๔

เมื่อรู้ศัตรู รู้การเกิดของมัน รู้การดับของมัน ต่อมาก็ต้องรู้วิธีต่อสู้ หรือวิธีดับมัน นั่นเรียกว่า มรรค ข้อที่ ๔ ในอริยสัจ ๔

 

ทุกข์ – พระองค์สอนว่า การเกิดเป็นทุกข์ การแก่เป็นทุกข์ การเจ็บเป็นทุกข์ การตายเป็นทุกข์ การพลัดพรากจากของรักเป็นทุกข์ การไม่ได้ตามความปราถนาเป็นทุกข์ ไม่ได้อย่างใจเป็นทุกข์ โดยย่อ สิ่งทั้งหมดทั้งมวลนี้ เป็นทุกข์ (สำหรับท่านที่จะศึกษาสูงขึ้นไป ควรศึกษา ขันธ์ ๕ พระองค์ตรัสว่า กล่าวโดยย่อ ขันธ์ ๕ นี้คือทุกข์ )

สมุทัย – การเกิดของทุกข์ ทุกข์เกิดได้เพราะ ตัณหา เพราะเรามีตัณหา ตัณหาคือความชอบ ความรัก ความเกลียด ความหลง หรือความกำหนัดในอารมณ์ต่างๆ เพราะคนมีตัณหา คนจึงทุกข์ ทุกข์จึงเกิด ฉะนี้ ตัวอย่างเช่น เราอยากทานอาหารอร่อยๆ แต่ร้านที่ทำมานี้ ทำไม่อร่อย เราก็หงุดหงิด อารมณ์เสีย (เกิดทุกข์) หรือเราอยากได้รถรุ่นนั้นรุ่นนี้ แต่เรายังไม่ได้ เพราะต้องหาเงิน หรือสะสมเงินจำนวนมากมาซื้อ ตลอดเวลาที่ยังไม่ได้รถนั้น ก็ได้แต่พร่ำเพ้อหาอยู่ (เกิดทุกข์) หรือเราไม่อยากให้ร่างกายนี้ แก่ลง หรือเจ็บไข้ได้ป่วยใดๆเลย แต่เราก็แก่ลงๆ หรือเจ็บไข้ เป็นโรคโน้น โรคนี้ (ทุกข์เกิด) หรือเราอยากประสบแต่โชคดี ทำอะไรก็สำเร็จ ไม่มีอุปสรรค แต่โชคไม่ดีก็มา อุปสรรคต่างๆก็มา (ทุกข์เกิด) หรือเราอยากได้เงินมากๆ แต่เงินก็ไม่มากซักที (ทุกข์เกิด) หรือเราอยากให้ลูกหลาน ญาติพี่น้อง เป็นอย่างนั้น เป็นอย่างนี้ แต่เค้าก็ไม่เป็นอย่างนั้นอย่างนี้ ตามที่เราต้องการ (ทุกข์เกิด) ดังกล่าวมานี้ เพราะเราอยากโน่น อยากนี่ ไม่อยากอย่างโน้น ไม่อยากอย่างนี้ ท่านว่าเป็นการแส่หาเรื่อง เพราะมีตัณหา จึงมีทุกข์ อย่างนี้

นิโรธ – การดับของทุกข์ ทุกข์ดับได้เพราะ ตัณหาดับ เพราะเราละความชอบได้ ละความไม่ชอบได้ ละความรักได้ ละความเกลียดได้ ละความโกรธได้ ละความหลงได้ (เรียกรวมๆว่า ราคะ โทสะ โมหะ) ตัณหาจึงดับ เมื่อตัณหาดับ ทุกข์ก็ดับ ฉะนี้ ดังเช่นว่า เมื่อเราไม่ต้องการสวย ไม่ต้องการเด่น เราก็ไม่ไปทำศัลยกรรม แต่งเสริมใบหน้า ทำให้เสียเงินเสียทอง หรือบางทีก็เกิดแทรกซ้อน ใบหน้าบูดเบี้ยวไปก็มี หรือว่าเมื่อเราไม่อยากได้เงินมากๆ เราก็ไม่ต้องดิ้นรน ขวันขวาย เพื่อเสาะหาเงินทองเหล่านั้น จนบางทียิ่งได้มาก ยิ่งมีความสุข ก็ยิ่งจะเอามากขึ้นไปอีก มากขึ้นๆ จนในที่สุด บางคนตายไป โดยยังไม่ทันได้ใช้เงินนั้นให้เกิดประโยชน์แก่ตัวเอง ก็มี หรือเมื่อเราไม่สนใจในตำแหน่ง หน้าที่การงานใหญ่โต หรือเกียรติยศชื่อเสียง เราก็ไม่ต้องดิ้นรนเพื่อให้ได้มาซึ่งตำแหน่ง เกียรติยศชื่อเสียงเหล่านั้น หรือว่าเมื่อเราไม่ไปกำหนดว่า ใครๆจะต้องเป็นอย่างนั้น เป็นอย่างนี้ เมื่อเค้าเป็นอย่างอื่นจากที่เราคิดไว้ เราก็ไม่เดือดร้อน และอีกมากมาย ดังเช่นพระอรหันต์ ที่ท่านไม่มีความปราถนาสิ่งใด มีจิตอยู่กับความไม่มี อยู่กับความไม่ต้องการ ประกอบด้วยเมตตาอยู่อย่างนั้น แม้กระนั้น ลาภ สักการะ สรรเสริญ ก็หลั่งไหลมาหาท่านตลอดเวลา เหมือนสายน้ำ เหมือนกับว่า ผู้ไม่หวัง ได้มาก ผู้โลภมาก ได้น้อย เป็นอย่างนั้น

มรรค – วิธีดับทุกข์ การดับทุกข์ ทำได้โดยใช้ มรรคมีองค์ ๘ หรือเรียกว่า อริยมรรค มีดังนี้

. สัมมาทิฐิ (มีความเชื่อ ความเข้าใจ ที่ถูกต้อง)

. สัมมาสังกัปปะ (คิดดี)

. สัมมาวาจา (พูดดี)

. สัมมากัมมันตะ (ทำดี)

. สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพดี ถูกต้อง สุจริต)

. สัมมาวายามะ (พยายามถูกต้อง)

. สัมมาสติ (สติดี ถูกต้อง)

. สัมมาสมาธิ (สมาธิดี)

 

มรรคองค์ที่ ๑ – ความเชื่อที่ถูกต้อง (สัมมาทิฐิ) อีกนัยหนึ่งคือ ความรู้ อันควรรู้ ควรเชื่อ ในเบื้องต้นมีดังนี้

(ก) เชื่อว่าโลกนี้ โลกหน้ามีจริง คนเราตายแล้ว ไปเกิดในภพใหม่ ชาติใหม่ – ท่านว่า คนไม่เชื่อเรื่องนี้มักทำบาป มุ่งหาความสุขใส่ตนจนไม่คำนึงถึงความถูก ความผิด เพราะคิดว่า ตายแล้วก็จบ คนเช่นนี้เรียกว่าเป็นผู้โง่ที่สุดในบรรดาคนโง่ทั้งหลาย

(ข) มนุษย์ทั้งหมด เมื่อตายแล้ว ได้กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีก น้อยแสนน้อย เปรียบเสมือนฝุ่นที่ติดปลายเล็บเทียบกับโลกทั้งใบ หมายความว่าถ้าบรรดามนุษย์ทั้งหมดเท่ากับโลกทั้งใบ (คำว่าโลก กรณีนี้หมายถึงแผ่นดินที่เราเหยียบอยู่นี้ทั้งหมด ไม่ใช่คำว่าโลกธาตุ) คนที่จะได้กลับมาเป็นคนอีกนั้นเท่ากับเศษฝุ่นนั้น และส่วนใหญ่ เมื่อตายแล้ว ไปเกิดใน นรก เดรัจฉาน หรือเปรต แม้เทวดา ก็เช่นกัน เมื่อตายแล้ว ได้กลับมาเป็นเทวดาอีก เท่ากับเศษฝุ่นที่ปลายเล็บ เมื่อเทียบกับโลกทั้งใบ เช่นเดียวกัน

(ค) วัฏฏะสงสาร หรือสังสารวัฏนี้ มีมาแล้ว นานแสนนาน หาจุดแรกเกิดไม่ได้ หาจุดสิ้นสุดไม่ได้ สัตว์ทั้งหลายจึงเวียนเกิดเวียนตาย มาแล้ว ตลอดกาลแสนนานนี้

(ง) พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้น เพื่อมาสั่งสอนสัตว์โลก เพื่อมาปลดเปลื้องสัตว์โลก ให้พ้นออกไป หรือให้หลุดออกไป จากสังสารวัฏนี้ สัตว์ที่มีโอกาสได้พบพระพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรม ได้ประพฤติปฏิบัติ ถือเป็นบุญอย่างยิ่ง เป็นลาภอย่างยิ่ง และเมื่อปฏิบัติจนพ้นไปได้แล้ว ก็ถึงที่สุดคือนิพพาน เท่ากับหลุดพ้นไปจากสังสารวัฏนี้ ผู้ที่ไม่ได้พบพระพุทธ พระธรรม หรือพระสงฆ์ ไม่ได้ปฏิบัติ ก็งมงายอยู่กับโลกนี้ เวียนว่ายตายเกิดต่อไป ตลอดกาลนาน หากมีบุญแล้ว ในกาลสักครั้งหนึ่งอาจจะได้พบพระธรรม และมีโอกาสได้ฝึก ได้ปฏิบัติ จนหลุดพ้นไปได้

(จ) นรก สวรรค์ มีจริง และมี เดรัจฉาน และเปรต เหล่านี้เป็นชื่อของ ภพ

(ฉ) ทำดี ได้ดี ทำชั่ว ได้ชั่ว กล่าวคือ บุคคลมีศีลมีธรรม สั่งสมกุศลธรรมหรือบุญไว้มาก ได้ไปเกิดเป็นเทวดา อยู่บนสวรรค์ ผู้มีทั้งบุญทั้งบาป ได้เกิดในภพมนุษย์ ผู้มีบาปมากขึ้นอีก ได้เกิดเป็นเปรต บาปมากอีก เกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน บาปอย่างมาก เกิดในนรก

(ช) สัตว์ทั้งหลาย จะได้เกิดเป็นมนุษย์นั้นยากแสนยาก พระพุทธองค์ทรงเปรียบเสมือน เมื่อโลกนี้เต็มไปด้วยน้ำ คือน้ำท่วมถึงกันหมด ไม่มีแผ่นดิน มีแอกไม้ไผ่อันหนึ่งอยู่ในน้ำนั้น ในแอกนั้น มีช่องตรงกลาง แล้วลมก็พัดแอกนั้น ไปทั่วโลก ไปทุกทิศ ในน้ำนั้น มีเต่าตาบอดอยู่ตัวหนึ่ง ทุกๆ ๑๐๐ ปี จะโผล่ขึ้นมาที่ผิวน้ำเพื่อหายใจ แล้วจะมีสักครั้งหนึ่งที่หัวของมันโผล่ขึ้นมาแล้วลอดเข้าตรงช่องกลางของแอกไม้ไผ่นั้นพอดี และนั่นเท่ากับเป็นการประมาณถึง ความยาก ความง่าย ว่ากว่าท่านจะได้เป็นมนุษย์สักครั้งนั้น จะใช้เวลาแค่ไหน และยากสักเท่าไหร่

(ซ) กรรมดี คือกุศลธรรม กรรมชั่ว คืออกุศลธรรม ทำกรรมดีแล้ว ได้บุญ ทำกรรมชั่วแล้ว ได้บาป

(ฌ) กรรม มี ๓ คือ กายกรรม (กรรมทางกาย) วจีกรรม (กรรมทางวาจา) และมโนกรรม (กรรมทางใจ) ในบรรดากรรมทั้ง ๓ นี้ มโนกรรม ให้คุณให้โทษมากที่สุด ดังนั้นให้ระมัดระวังจิตใจของเราให้มาก หากพลั้งเผลอที่ใจ ก็ได้บาปแรง อกุศลแรง การพลั้งเผลอที่ปากหรือที่กาย ยังไม่เท่า ในความเป็นอัตภาพนี้ จิตเป็นนาย กายเป็นบ่าว บุคคลผู้มีใจดี มีจิตใจสูง ความประพฤติทางกายและวาจา ย่อมดีตามไปด้วย ดังว่า ใจผ่องใส ทำให้กายผ่องใส วาจาก็ผ่องใส – ท่านว่า ผู้ใดละโกรธ (โทสะ) ได้ เท่ากับได้กุศลกองใหญ่ ได้เป็นถึงพระอนาคามี ตายแล้วจะได้ไปเกิดเป็นเทวดา จะปรินิพพานในภพนั้น – พระอรหันต์ทั้งหลาย ท่านไม่ทำกรรมที่มีโทษแม้แต่น้อย หรือจะทำกรรม ก็ทำกรรมอันมีคุณต่อผู้อื่น เช่น ท่านอยู่กับเมตตาจิตตลอดทั้งวัน หรืออยู่กับสุญตาตลอดทั้งวัน เป็นต้น บุคคลเช่นนั้น บาปจะไม่เกิดขึ้นจากใจท่านเลย และบุญ ท่านก็ไม่ต้องการอีก เพราะท่านหลุดพ้นจากโลกนี้ไปแล้ว นั่นเอง

(ญ) สมัยนี้ พระพุทธศาสนาเสื่อมไปมาก การเสื่อมนี้ ก็เป็นธรรมดา ของโลกนี้ ของมีขึ้นมาได้ ก็เสื่อมได้ ของตั้งขึ้นได้ ก็ล้มได้ เพราะฉนั้นการเสื่อม เป็นของของโลกนี้ – ตัวอย่างความเสื่อมของสงฆ์สมัยนี้ เช่น พระฉันมากกว่า ๑ มื้อ พระรับเงินทอง พระห่มจีวรที่ไม่ได้ย้อมจากดิน หรือจากของที่ทำให้เสียสี เช่นเปลือกมังคุด เปลือกขนุน แต่นุ่งห่มจีวรเหลืองอร่าม พระเอาแต่สวดมนต์ ทำพิธีปลุกเสก พรมน้ำมนต์ สะเดาะเคราะห์ เจ้าอาวาสกลายเป็นนักธุรกิจ วางแผนทำโครงการหาเงินเข้าวัดมีประการต่างๆ เน้นก่อสร้างวัตถุสิ่งของ เข้าไปในวัด ไม่ได้พบเห็นภิกษุ สามเณร ชี ประพฤติธรรมตามอย่างพระอริยะแต่โบราณ เช่น เดินจงกรม นั่งสมาธิ ตลอดวันตลอดคืน เห็นแต่พระนั่งแช่เท้าในน้ำ นวดให้ผ่อนคลายเป็นหมู่ๆ นั่งสนทนาเรื่องชาวบ้าน สูบบุหรี่ ในวัดทั้งหลายต่างติดไฟฟ้า เครื่องเสียง เปิดเสียงดัง ออกมาจนนอกวัด ทั้งที่พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญ ความสงัด ความเงียบ จนพระเจ้าอชาตศัตรู ในสมัยพุทธกาล เสด็จพร้อมพระสนมจำนวนมาก พร้อมเสนาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า จตุรงคเสนา ไปในคืนเดือนเพ็ญ พระองค์สะดุ้งกลัว ขนลุก ขนชัน ได้ตรัสกับหมอชีวกโกมารภัจจ์ว่า “สหาย ท่านลวงเรามาฆ่าหรือนี่ ไฉนพระผู้มีพระภาคประทับอยู่กับหมู่สงฆ์ ๑๒๕๐ รูป ถึงได้เงียบสงัดเพียงนี้ ไม่มีแม้แต่เสียงไอหรือจาม …” ต่างกับสมัยนี้อย่างยิ่ง พระไม่แสดงธรรมของพระตถาคต (อีกชื่อหนึ่งของพระพุทธเจ้า) คือไม่แสดงอริยสัจ ๔ ไม่อธิบายโดยละเอียด ไม่ปลดเปลื้องสาธุชนจาก ความรัก ความโกรธ ความหลง แต่หวังลาภสักการะเป็นส่วนมาก นี้เป็นโดยย่อของความเสื่อมแห่งสงฆ์ เมื่อพระสงฆ์ ไม่ประพฤติธรรม พระธรรมย่อมเสื่อม เมื่อพระธรรมเสื่อม โลกก็จะเสื่อมไปๆ หายนะจะมีมาสู่โลกมากขึ้นๆ มันเป็นอย่างนั้น – ยังมีพระสงฆ์อยู่บ้างที่เริ่มกลับมาประพฤติตามธรรม ตามวินัย อย่างแท้จริง แต่ก็น้อยนักเมื่อเทียบกับหมู่ใหญ่

(ฎ) ประชาชนผู้บำรุงสงฆ์ผู้ทุศีลอยู่อย่างนี้ เท่ากับส่งเสริมให้ พระธรรมวินัย อันแท้จริง ทรุดลง เสื่อมลง ไปตามนั้น ดังว่า ใส่บาตรให้พระทุศีล ก็ไม่ต่างกับให้ทานกับคนขอทาน หรือบางที ให้คนขอทาน อาจได้บุญมากกว่าด้วยซ้ำไป

(ฏ) ภิกษุผู้บวชแล้วในศาสนานี้ แล้วไม่ประพฤติธรรม ไม่ประพฤติวินัยอันแท้จริง ย่อมตกนรก ได้บาปอย่างยิ่ง

(ฐ) ในวันที่พระศาสนาของพระพุทธเจ้ากัสสป (องค์ที่ ๓ ในภัทรกัป หรือองค์ก่อนพระพุทธเจ้าโคตมะ) จะสูญสิ้น โลกประหนึ่งว่าจะถล่มทลาย แผ่นดินไหวสั่นสะเทือนเลื่อนลั่น มีอุกาบาตตก มีสายฟ้าฟาด แม้น้ำประหนึ่งว่าจะร้องไห้ ภูเขาถล่มทลาย ดังท่านพระทัพพะเถระ (พระอรหันต์สมัยพุทธกาล) ได้เล่าไว้ พระพุทธองค์ก็ทรงตรัสในพระสูตรอื่นๆว่า “เธออย่าได้เป็นคนสุดท้ายในศาสนาของเราเลย …”

(ฑ) กุศลธรรม ทำให้โลกเจริญ อกุศลธรรม ทำให้โลกเสื่อม ขณะนี้โลกกำลังเสื่อม มนุษย์ทั้งหลาย เคยมีอายุ หลายหมื่น หลายแสนปี หรือมากกว่านั้น ปัจจุบันอย่างมาก ร้อยกว่าปี หรือต่ำกว่านั้น … อายุมนุษย์จะลดลงเรื่อยๆ จนถึง ๑๐ ปี เมื่อนั้น ไม่มีคำว่า กุศล มนุษย์จะฆ่ากันตายเกือบหมดโลก จากนั้นมนุษย์ที่เหลือ ได้สติ พากันเริ่มต้นสร้างกุศลใหม่ อายุจึงเจริญขึ้นเรื่อยๆ จนถึง ๘๐,๐๐๐ ปี สมัยนั้นจะเป็นสมัยของพระพุทธเจ้าองค์ถัดไป คือองค์ที่ ๕ ของภัทรกัปนี้ มีชื่อว่า พระเมตไตรย์สัมพุทธเจ้า

(ฒ) เพราะฉะนั้น โลกเจริญเพราะจิตใจคน โลกเสื่อมก็เพราะจิตใจคนเช่นกัน และยิ่งคนชั้นปกครองมีจิตใจเสื่อม คนทั้งหลายต่ำๆลงมาก็เสื่อมตาม ประเทศก็เสื่อมตาม ธรรมชาติต่างๆก็เสื่อมตาม ดังพระองค์ได้ตรัสไว้ในพระสูตรหลายพระสูตร

(ณ) ไม่มีทางหลุดพ้นออกจากสังสารวัฏนี้ ในศาสนาอื่น มีแต่ศาสนานี้เท่านั้นที่สอนให้รู้เล่ห์ของโลกลวงๆนี้ และทำให้พ้นไปได้

(ด) คนทุกคน (รวมทั้งเทวดา) ที่ไม่เป็นโรคปัญญาอ่อน คือมีสติปัญญาบริบูรณ์แบบคนทั่วๆไป สามารถบรรลุธรรมได้ ทั้งหญิง ทั้งชาย ทุกเพศ ทุกวัย ทุกอาชีพ ขอเพียงมีกาย มีใจ รู้ได้ คิดได้ อย่างคนทั่วไป ไม่วิกลจริต

(ต) นิพพาน คืออมตธรรม เป็นที่ที่ไม่เกิด ไม่ตาย ไม่มีอะไรๆเหมือนที่เราเห็น หรือที่เรารู้จัก ในโลกนี้ ไม่มีอะไรๆในนิพพาน เหมือนในโลกนี้ ท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน หาอุปมาไม่ได้ ไม่สามารถหาคำพูดของโลกนี้ อธิบายได้ ผู้ที่ถึงแล้วเท่านั้น ถึงจะรู้จักนิพพาน นิพพานเป็นที่ที่ต้องเข้าถึงด้วยตนเอง ต้องรู้จักด้วยตนเอง

(ถ) สิ่งนี้เป็นสิ่งสำคัญ โดยเฉพาะในยุคที่วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยียึดครองโลกอยู่อย่างสมัยนี้ คือว่า ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่รู้ๆกันอยู่ หรือทำๆกันอยู่ เป็นความรู้ทางโลก และเป็นความรู้เพียงเล็กๆน้อยๆ เท่านั้น ความรู้ของมนุษย์นี้นั้น เป็นสิ่งน้อยเหลือเกิน เมื่อเทียบสิ่งทั้งหลายทั้งมวล ในโลกธาตุนี้ พระพุทธองค์ทรงตรัสรู้อนุตรสัมโพธิญาณ และทรงรู้แทงตลอดธาตุเป็นเอนก คือไม่มีสิ่งใดๆเลยในโลกธาตุทั้งหมด รวมไปถึงสิ่งที่เหนือกว่าโลกธาตุทั้งมวลนี้ (ซึ่งก็คือนิพพาน) ที่พระองค์จะไม่รู้ สิ่งที่พระองค์สอน พระองค์สอนเพียงเพื่อให้พวกเราพ้นทุกข์เท่านั้น พุทธศาสนาไม่ได้สอนเรื่องของโลกทั้งหมดแก่เรา เพราะหากจะพึงสอน เราก็ไม่สามารถจะรู้ได้หมด และอาจจะถึงความเป็นบ้าได้ เรื่องของโลกจึงเป็นสิ่งที่ไม่ควรรู้ให้มาก เป็นอจินไตย – อย่างไรก็ตาม พระองค์ได้สอนหลายเรื่องเกี่ยวกับโลก แต่ก็เพื่อให้เบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด ในโลกเท่านั้น เช่น โลกธาตุทั้งมวล มีอยู่ แสนโกฏโลกธาตุ (พูดเป็นภาษาสมัยนี้เท่ากับ ๑ ล้านล้านโลกธาตุ) ในหนึ่งโลกธาตุ มี ๔ ทวีป คำว่าทวีป เท่ากับเป็นดาวๆหนึ่งของภาษาสมัยนี้ มีมนุษย์อยู่ในแต่ละทวีปเหล่านั้น มนุษย์แต่ละทวีป ไม่เหมือนกัน เป็นต้น – เพราะฉนั้น ตาเราไม่ได้เห็นทั้งหมดที่โลกมี หูเราไม่ได้ยินเสียงทุกเสียงที่มีในโลก มนุษย์เราไม่ได้รู้ ไม่ได้เห็น ทุกสิ่งทุกอย่างของโลกนี้ เช่นเดียวกับสัตว์เดรัจฉาน ก็ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน ทุกสิ่งทุกอย่างที่มนุษย์เราได้เห็นได้ยิน เช่นกัน

(ท) มีมนุษย์ มีสัตว์ มีเทวดา มีต้นไม้ ใบไม้ มีสิ่งต่างๆในโลกเหมือนที่เราเห็นอยู่ทุกวันนี้ ล้วนมีมา ตลอดกาลนานแล้ว กล่าวคือ มันเกิดมีขึ้น แล้วสลายไป มีขึ้น แล้วสลายไป อยู่อย่างนี้ ไม่ได้เพิ่งมามีขึ้น เหมือนอย่างที่นักวิทยาศาสตร์บอกเราอยู่ในขณะนี้ ที่เขาบอกอย่างนั้น เพราะสิ่งนี้มันเกินวิสัยของพวกเรามนุษย์ธรรมดาๆจะรู้ได้นั่นเอง

(ธ) กายนี้เป็นของกรรมเก่า และสิ่งทั้งหลายทั้งปวง ล้วนเป็นไปตามกรรม มีกรรมเป็นตัวกำหนดทุกสิ่งทุกอย่าง เช่นว่า เราเกิดมาเป็นคน ก็เพราะกรรม เป็นคนสวยคนหล่อ ก็เพราะกรรม เป็นคนรวย คนจน ก็เพราะกรรม มีอาชีพอย่างนี้ๆ ก็เพราะกรรม เกิดในที่นี้ๆ หรือที่โน้นๆ ก็เพราะกรรม เป็นสามีคนนี้หรือเป็นภรรยาคนโน้น ก็เพราะกรรม มีลูกคนนี้ๆ ก็เพราะกรรม ทุกสิ่งทุกอย่างล้วนเพราะกรรม ไม่สามารถหนีกรรมไปได้ นั่นเพราะเราต่างก็ทำกรรมกันมา นานแสนนาน ตลอดกาลผ่านมาแล้วนั่นเอง เพราะฉนั้น ใครสั่งสมกรรมดีไว้มาก หรือเรียกว่าทำกุศลไว้มาก ย่อมมีบุญมาก เขาย่อมเกิดเป็นเทวดาในชั้นต่างๆ หรือเกิดเป็นพระราชามหากษัตริย์ หรือเป็นเศรษฐี มหาเศรษฐี ส่วนผู้ที่มีบาปมาก ก็ตกอยู่ในนรก หรือเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย เพราะฉนั้น ทำดี ย่อมได้ดี ทำชั่ว ย่อมได้ชั่ว ดังคำท่านว่า

(น) พิธีกรรมต่างๆที่สงฆ์ทำกันสมัยนี้ ล้วนแต่เป็นสิ่งที่พระศาสนาเรียกว่าเป็น ดิรัจฉานวิชา ทั้งสิ้น

(บ) การสวดมนต์ที่ทำกันมากในสมัยนี้ ส่วนใหญ่เป็นคำบาลี มีใจความทำนอง บูชา สรรเสริญ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เนื่องจากผู้ที่สวดส่วนใหญ่ ไม่ได้เข้าใจคำที่ตนเองสวดนั้น คำบูชา ก็ไม่ได้บูชา คำสรรเสริญ ก็ไม่ได้สรรเสริญ ก็เป็นเพียงการฝึกความจำ และบ่นๆออกไปเท่านั้น ไม่ได้ทำให้ตนเองเข้าใจในอรรถ ในธรรม แต่ประการใด อีกทั้งบทสวดเหล่านั้น ไม่ได้เป็นคำของพระพุทธเจ้า แต่เป็นคำที่มีการแต่งขึ้นเองเป็นส่วนใหญ่ โอกาสผิดก็มีมาก กล่าวโดยสรุปคือ การสวดมนต์ที่เห็นอยู่ ไม่ได้เป็นกิจของสงฆ์ ไม่มีอานิสงส์อะไร กิจของสงฆ์คือศึกษาพระธรรมวินัย น้อมนำเข้ามาในใจ ทำตนให้อยู่ในศีล มีมารยาท มีความเรียบร้อยทางกาย วาจา ใจ ไม่ทำบาปใดๆ แม้เป็นเพียงสิ่งเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ลุกขึ้นในยาม ๓ (ราวๆ ตี ๒ สมัยนี้) นั่งสมาธิ เดินจงกรม เวลารุ่งเช้าถึงเที่ยงวัน ออกบิณฑบาต หากได้อาหารก็ฉัน ไม่ได้ก็ไม่ฉัน ฉันวันละ ๑ มื้อ (ประมาณว่า จาก ๖ โมงเช้า ถึงเที่ยงวัน) เมื่อกลับจากบิณฑบาตแล้ว นั่งสมาธิ เดินจงกรม จนสิ้นยามแรกของราตรี (หมด ๓ ทุ่ม ขึ้น ๔ ทุ่ม สมัยนี้) ยาม ๒ (สี่ทุ่มถึงตีสอง) นอนในท่าสีหไสยาสน์ (ตะแคงขวา ซ้อนเท้า ใช้มือและแขนขวาท้าวขึ้น ลักษณะคล้ายพระพุทธรูปในปางไสยาสน์) ยาม ๓ ลุกขึ้น วนรอบอยู่อย่างนี้

สำหรับมรรคองค์อื่นๆนั้น ให้ศึกษาในชั้นสูงขึ้นไป ในชั้นนี้จะกล่าวถึงการย่อ มรรค ๘ ออกเป็น ๓ คือ ๑. ศีล  ๒. สมาธิ  ๓. ปัญญา ดังว่า ผู้มีศีลย่อมได้สมาธิ ผู้มีสมาธิย่อมได้ปัญญา

ศีล – ศีล ๕ เรียกได้ว่าเป็นพรหมจรรย์ขั้นต้น ประกอบด้วย ๑. ไม่ฆ่าสัตว์ ๒. ไม่ลักทรัพย์ ๓. ไม่พฤติผิดในกาม ๔. ไม่พูดปด ๕. ไม่ดื่มสุรา

ผู้ใดมีศรัทธาอันหยั่งลงมั่น ไม่หวั่นไหว ในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ พร้อมกับมีศีล ๕ นี้บริบูรณ์ เท่ากับผู้นั้นได้บรรลุธรรมเป็นพระอริยขั้นต้น คือพระโสดาบัน

สมาธิ – ผู้มีศีลย่อมได้สมาธิ กล่าวคือ ผู้มีศีลเป็นผู้มีกาย วาจา ใจ สงบ รำงับ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่อ่อนไหว จิตของผู้นั้น ย่อมสงบ รำงับ แน่วแน่ ขึ้น เรียกได้ว่ามีสมาธิ  อีกประการหนึ่งคือเป็นผู้ไม่เหินห่างจากฌาน (เรื่องของฌาน ต้องศึกษาอย่างละเอียดต่อไป)

ปัญญา – เมื่อจิต ตั้งมั่น ปัญญา อันไม่ใช่ความรู้ของมนุษย์ทั่วไป ก็เกิดขึ้น เรียกว่ารู้ในสิ่งที่ผู้ใดไม่รู้ไม่เห็น ผู้ได้อรหันต์ เท่ากับได้เห็นนิพพาน อีกประการหนึ่งคือมีความเข้าใจในโลก ตามความเป็นจริง เข้าใจในทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และวิธีดับทุกข์

. ทำแล้วจะได้อะไร

ผู้มีศรัทธา แล้วประพฤติธรรม จะได้ความสุข ทั้งในชาตินี้ และชาติหน้า หากบรรลุธรรม ก็เท่ากับหลุดพ้น ไปจากสังสารวัฏนี้

เพราะผู้มีศีล ย่อมได้ อวิปฏิสาร คือความไม่มีเวร ไม่มีภัย ย่อมอยู่เป็นสุข ทำอะไรมักสำเร็จ ได้รับความสะดวก มีผู้สนับสนุน ได้รับความเคารพนับถือจากผู้คนทั้งหลาย มีโรคน้อย หากไม่มีผลของบาปที่หนักจริงๆก็จะอยู่เป็นสุขได้ เรียกว่ามีความสุขทางกาย  ผู้มีศีล ย่อมได้สมาธิ

ผู้มีสมาธิ จิตจะผ่องใส เนื่องจากเป็นจิตที่คลายจากโลก คลายจากอกุศล หากจิตคลายจาก นิวรณ์ ๕ ได้ ก็จะเป็นจิตที่มีอานุภาพมาก มีพลังมาก เมื่อจิตผ่องใสเช่นนี้ ยิ่งจะทำให้ทางกายดีขึ้นไปด้วย ผู้ที่ได้ฌาน ๑ ถึง ฌาน ๔ ก็ยิ่งจะเป็นผู้เป็นสุข ทั้งทางกายและทางใจ จะเป็นผู้อยู่เป็นสุขมากในโลก เมื่อมีสมาธิ ย่อมได้ปัญญา

ผู้มีปัญญา ย่อมรู้จักศัตรู คือทุกข์ ย่อมรู้จักเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์ ย่อมรู้จักวิธีดับทุกข์ อีกนัยหนึ่ง คือรู้อริยสัจ ๔ เข้าใจความเป็นไปของโลก ในแง่มุมต่างๆ รู้จักคิด รู้จักทำ คือรู้กุศล รู้อกุศล เมื่อเราปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ด้วยความเพียร อยู่ตลอดเวลา อยู่ทุกวัน หรืออยู่ทุกขณะ ย่อมเป็นผู้บรรลุธรรมขั้นสูงขึ้นไปเรื่อยๆ ผู้นั้นย่อมมีโอกาสบรรลุอรหันต์ คือดับ หรือพ้นไปจากโลก

เมื่อได้อรหันต์แล้ว จิต จะปราศจากตัณหา จะไม่ไปสร้างภพสร้างชาติใหม่อีกต่อไป เท่ากับชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย ใช้ชีวิตที่เหลือเพื่อรอคอยความตายเท่านั้น เมื่อตายแล้ว ทุกอย่างก็ดับสนิท เข้าสู่นิพพานอันเป็นแดนเกษม

โดยสรุปคือ ผู้มีศีล ย่อมได้อวิปฏิสาร นั่นคือเป็นคนไม่มีเวร ไม่มีภัย มีกายเป็นสุขในชาตินี้ ผู้มีสมาธิ มีจิตผ่องใส จิตมีพลัง ได้รับความสุขทางใจ ผู้มีปัญญาย่อมได้เป็นอริยบุคคล คือ

  1. โสดาบัน เกิดอีกไม่เกิน ๗ ชาติ และจะบรรลุธรรม ได้หลุดพ้นจากสังสารวัฏ และไม่มีทางได้ชาติที่ต่ำกว่ามนุษย์
  2. สกทาคามี (อ่านว่า สกะทาคามี) ตายแล้วจักเกิดอีกเพียงครั้งเดียว (มนุษย์หรือเทวดา) แล้วจะปรินิพพานในภพนั้น
  3. อนาคามี ตายแล้วเป็นเทวดา (พรหม) และปรินิพพานในภพนั้น
  4. อรหันต์ ปรินิพพานในชาตินี้ คือเมื่อตายแล้ว ก็ดับไป เข้าสู่นิพพาน

. จะเริ่มต้นอย่างไร

(๑) เริ่มต้นจาก ศรัทธา เมื่อมีศรัทธาก็น้อมนำพระธรรมคำสั่งสอนไปประพฤติ ปฏิบัติ คนสมัยนี้บอกว่าประพฤติธรรมๆ เหมือนจะบอกว่า ประพฤติเฉพาะเมื่อไปสถานปฏิบัติธรรม หรืออยู่ต่อหน้าครูบาอาจารย์เท่านั้น อย่างนั้น ไม่ถูกต้อง อีกประการหนึ่ง ครูบาอาจารย์ส่วนใหญ่ในสมัยนี้ ก็ทำผิด ประพฤติผิด มีมิจฉาทิฐิ ไม่เคารพพระธรรมวินัย ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เมื่ออาจารย์เป็นอย่างนี้ ลูกศิษย์ก็ผิดไปตามนั้น ที่ถูกต้องคือ น้อมนำเข้ามาในจิตในใจของตน แล้วประพฤติปฏิบัติอยู่ตลอดวันตลอดคืน ตั้งแต่ตื่นนอนจนถึงหลับ ต่างหาก ถึงจะถูกต้อง ไม่ได้หมายความว่า ไม่ให้ไปทำงานทำการ หรือทำกิจใดๆอันฆราวาสพึงกระทำ แต่ให้ทำกิจเหล่านั้น โดยมีศีล มีธรรม เป็นเครื่องประกอบ หรือเป็นเครื่องควบคุม ต่างหาก

อยากจะแนะนำดังนี้ เริ่มต้นต้องมีศรัทธา เชื่อในพระพุทธเจ้า ยึดมั่นในพระธรรม และเลื่อมใสในพระสงฆ์ (อย่างน้อยก็พระสงฆ์ในสมัยก่อน ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ เช่นพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ หรือพระอรหันต์ หรือพระสาวกผู้ประพฤติดีทั้งหลาย)

(๒) ต้องมีสัมมาทิฐิ เริ่มต้นจากข้อก่อนหน้า ให้เข้าใจสิ่งเหล่านั้น

(๓) ถือศีล ๕

(๔) บูชาพระพุทธเจ้า พระธรรม ด้วยการพนมมือและตั้งจิตระลึกถึงพระคุณ และตั้งจิตเพื่อจะประพฤติปฏิบัติ

(๕) ฝึกสมาธิแบบอานาปนสติ โดยนั่งที่สงบๆ เงียบๆ เอาจิตตั้งไว้ที่ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก รู้ลมหายใจนั้นตลอดสายของมัน ว่าสั้น หรือว่ายาว ทำทุกวัน ยิ่งมาก ยิ่งดี ทำเพียงชั่วลมเข้าออกก็มีอานิสงส์ใหญ่ ไม่ต้องนับถึงว่าทำให้มาก ทำให้บ่อยกว่านั้น อีกประการหนึ่ง อานาปนสติ พระองค์ว่า เป็นที่ดับแห่งอกุศลทั้งปวง เพราะฉนั้นจึงได้อานิสงส์ใหญ่ ได้ผลใหญ่ และการเจริญอานาปนสตินี้ เพียงอย่างเดียว ธรรมะข้ออื่นๆจะเจริญขึ้นตามไปด้วยทั้งหมด จนถึง วิชา วิมุติ (นิพพาน) นั่นเลยทีเดียว

(๖) ฝึกเดินจงกรม เดินธรรมดา ไม่เร็วไป ไม่ช้าไป สายตาทอดต่ำ ดูพื้น ระวังการก้าวเท้า วางเท้า ในทุกๆก้าว ตั้งจิตไว้ที่เท้า และการก้าวไป เท่านั้น อาจเดินเป็นวงกลม แล้ววนซ้ำรอบอยู่อย่างนั้น หรือเดินไปกลับๆ อยู่อย่างนั้น ทำทุกวัน ทำให้มาก ทำให้บ่อย การเดินก็เดินอย่างปกติ ไม่ใช่แบบที่สอนกันว่า ยกหนอ ย่างหนอ เหยียบหนอ อะไรแบบนั้น

(๗) ฝึกละสิ่ง ๖ อย่างนี้ คือ ไม่กินมาก ไม่นอนมาก ไม่พูดมาก ไม่เพื่อนมาก ไม่งานมาก ไม่ปล่อยอินทรีย์ (คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ๖ อย่างนี้พระองค์เรียกว่าเป็นธรรมแห่งความเสื่อม

(๘) มีความเพียร ทำให้มาก ทำให้บ่อย จะรู้ได้ว่าท่านจะเจริญขึ้นเรื่อยๆ

การเรียนพระพุทธศาสนานั้น ก็เหมือนกับการเรียนในวิชาทางโลกอื่นๆ คือต้อง จำได้ ทำได้ และต้องหมั่นฝึกซ้อมอยู่บ่อยๆ จึงจะเกิดความเข้าใจ เกิดความเชี่ยวชาญ จนในที่สุด หลุดพ้น เปรียบเสมือนคนเรียนวิชาช่างไม้ ก็ต้องฝึกหัด อย่างโน้น อย่างนี้ ใช้เครื่องมืออันโน้น อันนี้ จนนานวันเข้า ด้ามจับต่างๆของเครื่องมือนั้น ก็สึกไป แหว่งไป เว้าไป พอเอามือจับก็รู้ดีว่าด้ามมันเว้าไป แหว่งไป ฉะนั้น หรือเหมือนนักกีฬายิงปืน เมื่อซ้อมยิงเข้าๆ นานวันเข้า จากรอยกระสุนที่ห่างเป้า ก็กระเถิบใกล้เข้ามาๆ จนเมื่อยิงนัดใด ก็เข้าที่ตรงกลางทุกนัด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

สรุปก็คือ ทำให้มาก ทำให้บ่อย มีความเพียร

อีกประการหนึ่ง การเรียนพุทธศาสนา ไม่ใช่การเรียนโดยท่องจำมนต์ ท่องแล้วสวดๆๆ ไม่ใช่เป็นการเรียนการประกอบพิธีกรรมต่างๆ มีการใช้น้ำมนต์ หรือสิ่งของอื่นๆเป็นต้น แต่เป็นการเรียนเพื่อ ทำความเข้าใจ เข้าใจในอะไร ในอริยสัจ ๔ เข้าใจแล้วทำอะไร เข้าใจแล้วต้องปฏิบัติ คือเจริญ มรรคมีองค์ ๘ และประพฤติตามธรรมตามวินัยต่างๆ ที่พระศาสดาทรงสอนไว้ นั่นต่างหาก คือการเรียนในศาสนานี้ — เปรียบเสมือนการเรียนวิชาคณิตศาสตร์ ว่า มีเลข 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 เมื่อนำ 0 + 1 ได้ 1 เมื่อ 1+1=2 เมื่อ 2+2=4 เป็นต้น คือ ต้องทั้งจำ ทั้งเข้าใจ และต้องปฏิบัติ ครบทั้งหมดนั่นเอง

. จะปฏิบัติให้สูงขึ้นได้อย่างไร

ควรศึกษาพระธรรมจากพระไตรปิฎกโดยตรง ให้เน้นตรงพระพุทธพจน์ หรือพุทธวัจจนะ โดยตรง โดยมากจะอยู่ในพระสุตตันตปิฎก เรื่องนี้สำคัญอย่างยิ่ง และจำเป็นอย่างยิ่ง เพราะเป็นการศึกษาพระธรรม ที่พระพุทธองค์ตรัสด้วยพระองค์เอง เปรียบเสมือนได้ไปนั่งฟังพระธรรมต่อหน้าพระพักต์ร่วมกับภิกษุสงฆ์เมื่อครั้งโบราณเลยทีเดียว และมีเพียงพระพุทธองค์เท่านั้น ที่สามารถแสดงธรรมได้ถูกต้อง ไม่ผิด และทำให้ธรรมะที่เป็นของยากอย่างยิ่งนี้ ง่ายขึ้นมาได้

ศึกษาขันธ์ ๕

ฝึกมรรคมีองค์ ๘ ให้ยิ่งๆขึ้นไป

ฝึก ศีล สมาธิ ปัญญา ให้ยิ่งๆขึ้นไป

ฝึกอานาปานสติ ให้ยิ่งๆขึ้นไป จนละนิวรณ์ ๕ ได้ ตลอดจนได้ฌาน ๑ ถึง ๔

ศึกษาปฏิฏจสมุปบาท

ศึกษาโพชฌงค์ ๗

ศึกษาสติปัฏฐาน ๔

ศึกษาพรหมวิหาร ๔

ศึกษาพระวินัย

และอื่นๆ

เมื่อปฏิบัติมากขึ้นๆ ท่านจะรู้สึกว่า ตัวเองอยู่ใน กระแสแห่งธรรม อยู่ตลอดเวลา ในตลอดทั้งวันทั้งคืน ออกห่างจากโลกไปเรื่อยๆ ราวกับว่าโลกเริ่มจะไม่สามารถทำอะไรๆกับท่านได้เหมือนแต่ก่อน แต่ก่อนเราถูกจิตนี้ หลอกหลอนอยู่ ถูกจิตนี้ จูงไปจูงมาอยู่ เราเคยเป็นทาสของมัน บัดนี้ เราเริ่มมีสติ เริ่มรู้ตัว เริ่มไม่ยอม เราเริ่มขัดขืน เริ่มฝืนใจ เริ่มควบคุมได้ และในที่สุด เราก็จะอยู่เหนือครรลองของจิตได้ จิตกลายเป็นทาสของเรา ดั่งที่มันเป็นทาสของพระอรหันต์ทั้งหลาย นั่นเอง

ท่านที่เป็นผู้ฝึกหัด ปฏิบัติอยู่แล้ว ก็ขออนุโมทนา ขอให้ท่านได้สำเร็จ มรรคผล ในอนาคตกาลอันใกล้นี้เทอญ ส่วนผู้ที่ยังไม่ได้เริ่ม และเมื่ออ่านบทความนี้จบลง เริ่มมีศรัทธา ก็ขอบอกว่า ยังไม่สายเกินไป เริ่มเสียวันนี้ ดังพระพุทธองค์ตรัสว่า การจะได้เข้ามารู้อริยสัจ ๔ นี้ เร่งด่วนยิ่งกว่าการรีบดับไฟที่ไหม้อยู่บนผมของเธอเสียอีก … นับเป็นโอกาสอันเลิศแล้ว

ขอทุกท่านจงเป็นผู้สำเร็จ เป็นผู้ถึงฝั่ง ด้วยกันทุกท่าน ทุกคน เทอญ

หมายเหตุ แหล่งข้อมูลพระไตรปิฎก สามารถอ่านได้ที่ www.84000.org หรือ www.etipitaka.com หรือมีแหล่งที่ได้คัดเลือกพระสูตรที่สำคัญๆ และได้เรียบเรียงใหม่ตามหลักภาษาไทย อ่านง่าย มีการจัดเรียงเพื่อให้เหมาะแก่การศึกษา ค้นคว้า ที่เว็บนี้ http://lokutara.org ต่อไปอาจจะมีการเขียนบทที่ ๒ ต่อจากบทนี้ เพื่อแนะนำให้ยิ่งขึ้นไปอีก

ขอเชิญอ่านตอนที่ ๒ ต่อได้แล้ว